Bhagavadgita !

Chapter 10

Vibhuti Yoga ! Slokas with meanings.

Sanskrit text in Devanagari, Kannada, Gujarati, English , Telugu

||om tat sat||

ઓં શ્રીકૃષ્ણ પરબ્રહ્મણે નમઃ
શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીત
વિભૂતિ યોગઃ
દશમ અધ્યાયઃ

Vibhuti is the glory or richness. It also means manifestation. In the context of the Gita, the dialogue on Brahman, it is the glory or richness of Brahman as well as the manifestations of Brahman.

When the universe itself is a glory of Brahman, one who is already attuned to the thought of all-pervasive Brahman would wonder: What is that part which does not constitute the glory of Brahman? For the believer, which Arjuna is, what need is there for reiterating the glory of Brahman?

The Gita is about leading one person step by step into the realm of Brahman. For the believer, this chapter is confirmation. For others, this further dialogue on the glory and manifestations of Brahman becomes a necessary step for conversion.

Chapters seven, eight, and nine describe the glory of Brahman. In the seventh chapter, Krishna says:

રસોઽહમપ્સુ કૌન્તેય પ્રભાસ્મિ શશિ સૂર્યયોઃ |
પ્રણવઃ સર્વ વેદેષુ શબ્દઃ ખે પૌરુષં નૃષુ ||7.08||

"I am the essence of water, the light in the Sun and the Moon, that letter (Om) in all the Vedas, the sound in Space, as well as the manhood among men," Krishna says firmly.

બીજં માં સર્વભૂતાનાં વિદ્ધિ પાર્થ સનાતનમ્ ||7.10||

"Oh Partha know Me as the seed in all things." This is a good indication of the pervasiveness of the Supreme.

Then the ninth chapter ends with an exhortation from Krishna:

મન્મનાભવ મદ્બક્તો મદ્યાજીમાં નમસ્કુરુ ||9.34||

Here, Krishna says, "With mind fixed on Me, being My devotee, worship Me, bow down to Me. Thus concentrating your mind on Me, having accepted Me, you will attain Me."

Knowledge of His glories will greatly help the mind focus on Him. Hence Krishna here teaches the glories and manifestations of Brahman. This chapter starts with Krishna's dialogue.

શ્લોકમુ 1

શ્રીભગવાનુવાચ:

ભૂય એવ મહાબાહો શ્રુણુમે પરમં વચઃ |
યત્તેઽહં પ્રીયમાણાય વક્ષ્યામિ હિતકામ્યયા ||1||

સ|| હે મહાબાહો! પ્રીયમાણાય તે હિતકામ્યયા ભૂયઃ એવ યત્ પરમં વચઃ અહં વક્ષ્યામિ (તત્ વચઃ) શૃણુ ||1||

Sloka meanings:

મહાબાહો - mighty armed one
પ્રીયમાણાય - one who takes delight in
તે હિતકામ્યયા – for your welfare
ભૂયઃ એવ - again
યત્ પરમં વચઃ અહં વક્ષ્યામિ -
those excellent words which I am going to say
(તત્ વચઃ) શૃણુ - (please) hear (those words)

Sloka summary:

Bhagavan said:
"Mighty armed one, who delights in my words, for your welfare, please listen to these excellent words which I will speak." ||1||

The first thought Sloka 1 prompts: What are those excellent words? We hear those excellent words in Sloka 2.

શ્લોકમુ 2

ન મે વિદુઃ સુરગણાઃ પ્રભવં ન મહર્ષયઃ |
અહમાદિર્હિ દેવાનાં મહર્ષીણાં ચ સર્વશઃ ||2||

સ|| મે પ્રભવમ્ ( પ્રભાવં અપિ) સુરગણાઃ ન વિદુઃ | મહર્ષયઃ ન | અહં દેવાનામ્ મહર્ષીણાં ચ સર્વશઃ આદિઃ હિ ||2||

Sloka meanings:

મે પ્રભવમ્ સુરગણાઃ ન વિદુઃ -
My origin is not known to Gods
મહર્ષયઃ ન - not sages
દેવાનામ્ મહર્ષીણાં ચ સર્વશઃ -
for all the Gods and great sages
અહં આદિઃ હિ - I am the first (cause)

Sloka summary:

"My origin is not known to the Gods, not even the sages.
For I am the source of the Gods and the great Rishis." ||2||

Here, "પ્રભવમ્" means source. Bhagavan says neither the Devas nor the Maharshis know his origin. He being the first one, "આદિઃ હિ," the following people may not know. Incidentally the Nasadiya Sukta, Rigveda, which is about Bhagavan's origin, ends with a similar thought: "વેદ યદિ વા ન વેદ," suggesting that maybe even He does not know how He came about.

શ્લોકમુ 3

યો મામજમનાદિં ચ વેત્તિ લોકમહેશ્વરમ્ |
અસમ્મૂઢસ્ય મર્ત્યેષુ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ||3||

સ|| યઃ માં અજં અનાદિંચ લોકમહેશ્વરં (ચ) વેત્તિ સઃ મર્ત્યેષુ અસમ્મૂઢઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ||3||

Sloka meanings:

યઃ માં વેત્તિ - one who knows Me
અજં અનાદિંચ - the One without birth and without beginning
લોકમહેશ્વરં (ચ) વેત્તિ - also knows Me as the Lord of the world
સઃ મર્ત્યેષુ અસમ્મૂઢઃ - that one among mortals, the undeluded one
સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે - becomes free of all sins

Sloka summary:

"One who knows Me as the one without birth and without beginning, and also knows Me as the Lord of the world, that undeluded one among mortals, becomes free of all sins." ||3||

Saying, "સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે," which means that one becomes free of all sins (if one takes refuge in Bhagavan), Krishna reiterates what we know. Sometimes a known fact needs to be heard repeatedly, so that it may sink into our subconscious mind.

શ્લોકમુ 4

બુદ્ધિર્જ્ઞાનમસમ્મોહઃ ક્ષમા સત્યં દમશ્શમઃ |
સુખં દુઃખં ભવોઽભાવો ભયં ચ અભયમેવચ ||4||

સ|| બુદ્ધિઃ જ્ઞાનં અસમ્મોહઃ ક્ષમા સત્યં દમઃ શમઃ સુખં દુઃખં ભવઃ અભાવઃ ભયં ચ અભયં એવ ચ (મત્ત એવ ભવન્તિ) ||4||

Sloka meanings:

બુદ્ધિઃ જ્ઞાનં અસમ્મોહઃ -
intellect, knowledge, being free of attachments
ક્ષમા સત્યં દમઃ શમઃ -
forgiveness, truth, control of passions, peace of restraint
સુખં દુઃખં ભવઃ અભાવઃ -
happiness, sorrow, existence and non-existence
ભયં ચ અભયમેવચ -
fear and fearlessness
(મત્ત એવ ભવન્તિ) – (these happen because of Me)

Sloka summary:

"Intellect, knowledge, being free of attachments, forgiveness, truth, control of passions, peace of restraint, happiness, sorrow, existence and non-existence fear and fearlessness – these all happen because of Me." ||4||

In Slokas 4 and 5, we hear all those entities related to the "Apara" prakruti of the Supreme Being. Bhagavan's summary is that they all happen because of Him.

શ્લોકમુ 5

અહિંસા સમતા તુષ્ટિઃ તપો દાનં યશોઽયશઃ |
ભવન્તિ ભાવા ભૂતાનાં મત્તએવ પૃથગ્વિધાઃ ||5||

સ|| અહિંસા સમતા તુષ્ટિઃ તપઃ દાનં યશઃ અયશઃ ભૂતાનાં પૃથક્વિધાઃ (નાનાવિથાઃ) ભાવાઃ મત્ત એવ ભવન્તિ ||5||

Sloka meanings:

અહિંસા સમતા તુષ્ટિઃ - nonviolence, equality and satisfaction
તપઃ દાનં યશઃ અયશઃ - penance, charity, fame and infamy
ભૂતાનાં પૃથક્વિધાઃ (નાનાવિથાઃ) ભાવાઃ -
the different states of living beings
મત્ત એવ ભવન્તિ -
happen because of Me

Sloka summary:

"Nonviolence, equality and satisfaction, penance, charity, fame and infamy, the different states of living beings happen because of Me." ||5||

When Krishna says that all these tendencies happen because of Me ("મત્ત એવ ભવન્તિ"), it should also be inferred that all these tendencies happen because of us or because of our nature, in light of the earlier queries of Arjuna and answers of Krishna on the nature of human beings. We know that intellect necessary to control nature is also only with us (the beings). We are also capable of overcoming the nature.

શ્લોકમુ 6

મહર્ષયસ્સપ્ત પૂર્વે ચત્વારો મનવસ્તથા |
મદ્ભાવા માનસા જાતા યેષાં લોક ઇમાઃ પ્રજાઃ ||6||

સ|| લોકે ઇમાઃ પ્રજાઃ યેષાં (સંતતિઃ) પૂર્વે સપ્ત મહર્ષયઃ તથા ચત્વારઃ (સનકાદયઃ) મનવઃ (તે) મદ્ભાવાઃ માનસા જાતાઃ ||6||

Sloka meanings:

લોકે ઇમાઃ પ્રજાઃ - people of this world
યેષાં (સંતતિઃ) - of whose progeny they are (those)
પૂર્વે સપ્ત મહર્ષયઃ - seven great ancient Rishis
તથા ચત્વારઃ મનવઃ -
similarly the four Manus
તે મદ્ભાવાઃ માનસા જાતાઃ -
they were all born of my mind

Sloka summary:

"The seven great ancient Rishis and the four Manus, who were the progenitors of all the people of the world, were all born of My mind." ||6||

It follows that all the people of this world stand as the progeny of these seven great Rishis and four Manus irrespective of the caste considerations generated subsequently.

શ્લોકમુ 7

એતાં વિભૂતિં યોગં ચ મમ યો વેત્તિ તત્ત્વતઃ |
સોઽવિકમ્પેન યોગેન યુજ્યતે નાત્ર સંશયઃ ||7||

સ|| મમ એતાં વિભૂતિં યોગં ચ યઃ વેત્તિ તત્ત્વતઃ સઃ અવિકંપેન યોગેન યુજ્યતે | અત્ર સંશયઃ નાસ્તિ ||7||

Sloka meanings:

મમ એતાં વિભૂતિં - these manifestations of Mine
યોગં ચ - Yoga also
યઃ વેત્તિ તત્ત્વતઃ - those who know that fully
સઃ અવિકંપેન યોગેન યુજ્યતે - they are imbued with unwavering Yoga
અત્ર સંશયઃ નાસ્તિ - there is no doubt in that

Sloka summary:

"Those who know these manifestations of Mine fully, they are imbued with unwavering Yoga. There is no doubt in that." ||7||

We also heard from Krishna, "બીજં માં સર્વ ભૂતાનાં વિદ્ધિ પાર્થ સનાતનમ્" (7.10), or "Partha, know Me as the seed among all beings." One who realizes the presence of the Supreme Being in all beings, develops the ability to be equal towards all beings. That is "સમત્વ." Developing that attitude enables him to be Yogi vide ("સમત્વં યોગમુચ્યતે") (2.48). Being a Yogi leads to the path of Self-Realization. Krishna reinforces the same in this Sloka.

In the next four slokas Krishna describes his manifestations and the unwavering Yoga.

શ્લોકમુ 8

અહં સર્વસ્ય પ્રભવો મત્તઃ સર્વં પ્રવર્તતે |
ઇતિ મત્વા ભજન્તે માં બુધા ભાવસમન્વિતાઃ ||8||

સ|| અહં સર્વસ્ય પ્રભવઃ | મત્તઃ સર્વં પ્રવર્તતે ઇતિ મત્વા બુધાઃ ભાવ સમન્વિતાઃ મામ્ ભજન્તે ||8||

Sloka meanings:

અહં સર્વસ્ય પ્રભવઃ - I am the Source of everything
મત્તઃ સર્વં પ્રવર્તતે - everything is moving around because of Me
ઇતિ મત્વા બુધાઃ - knowing this, the intelligent ones
ભાવ સમન્વિતાઃ - being endowed with the nature of the Truth
મામ્ ભજન્તે - they worship Me

Sloka summary:

"I am the Source of everything. Everything proceeds because of Me.
Knowing this, the intelligent ones, being endowed with the nature of the Truth, worship Me."

One who is aware of the many manifestations of Bhagavan, realizes the cause of all this creation, and becomes more focused on Bhagavan. Worship then becomes that much more focused.

શ્લોકમુ 9

મચ્છિત્તા મદ્ગતાપ્રાણા બોધયન્તઃ પરસ્પરમ્ |
કથયન્તશ્ચ માં નિત્યં તુષ્યન્તિ ચ રમન્તિ ચ ||9||

સ|| તે મચ્ચિત્તા મદ્ગતપ્રાણાઃ મામ્ પરસ્પરં બોધયન્તઃ કથયન્તઃ ચ નિત્યં ત્તુષ્યંતિ રમન્તિ ચ ||9||

Sloka meanings:

મચ્ચિત્તા - those with minds fixed on Me
મદ્ગતપ્રાણાઃ - those who consider their life is meant for my adoration
મામ્ પરસ્પરં બોધયન્તઃ - enlightening each other about Me
કથયન્તઃ ચ - talking about Me
નિત્યં તુષ્યન્તિ ચ રમન્તિ ચ -
always derive satisfaction and rejoice

Sloka summary:

"Those with minds fixed on Me, those who consider that their life is meant for My adoration, always derive satisfaction and rejoice talking about Me and enlightening each other about Me." ||9||

How does Mumukshu or a Sadhaka pursue his goal? The Sadhaka's are focused on attaining liberation. Their world is focused on thinking about Bhagavan. They always derive satisfaction and rejoice in talking about Bhagavan and enlightening each other about Bhagavan.

"નિત્યં તુષ્યન્તિ ચ રમન્તિ ચ" means "always derive satisfaction and rejoice." This tells us that a feeling of joy and satisfaction permeates the lives of those who pursue and realize the Supreme Being.

શ્લોકમુ 10

તેષાં સતતયુક્તાનાં ભજતાં પ્રીતિ પૂર્વકમ્ |
દદામિ બુદ્ધિ યોગં તં યેન મામુપાયાન્તિ તે ||10||

સ|| સતતયુક્તાનાં પ્રીતિપૂર્વકમ્ (માં) ભજતાં તેષાં યેન તે મામ્ ઉપયાન્તિ તં બુદ્ધિયોગમ્ દદામિ ||10||

Sloka meanings:

સતતયુક્તાનાં - those who are always devoted to
પ્રીતિપૂર્વકમ્ ભજતાં - worship with love
(without hankering for favors or fame)
તેષાં - for them
યેન તે મામ્ ઉપયાન્તિ - by which (Yoga) they can attain Me
તં બુદ્ધિયોગમ્ દદામિ - that Yoga of intellect (I am) giving

Sloka summary:

"For those who are always devoted to Me and worship with love
(without hankering for favors or fame), I give that Yoga of intellect, by which they can attain Me." ||10||

Krishna is saying that he grants the Yoga of Knowledge to such people and, in Sloka 11, elaborates on how He grants that knowledge.

શ્લોકમુ 11

તેષામેવાનુકંપાર્થ મહમજ્ઞાનજં તમઃ |
નાશયામ્યાત્મભાવસ્થો જ્ઞાન દીપેન ભાસ્વતા ||11||

સ|| તેષાં અનુકંપાર્થમ્ અહમેવ આત્મભાવસ્થઃ ભાસ્વતા જ્ઞાનદીપેન અજ્ઞાનજં તમઃ નાશયામિ ||11||

Sloka meanings:

તેષાં અનુકંપાર્થમ્ - to act in accordance with their wishes
અહમેવ આત્મભાવસ્થઃ - I, dwelling in their mental states
ભાસ્વતા જ્ઞાનદીપેન - with lustrous flame of knowledge
અજ્ઞાનજં તમઃ નાશયામિ - destroy the darkness of ignorance

Sloka summary:

"To act in accordance with their wishes (out of compassion for those devotees), dwelling in their mental states, I destroy the darkness of ignorance, with the lustrous flame of knowledge." ||11||

Out of love and compassion for those devotees, Bhagavan gives them the Yoga of knowledge. Who are these fortunate devotees? They are "મચ્ચિત્તા મદ્ગતપ્રાણાઃ," those with minds fixed on Me and those who consider that their life is meant for my adoration.

How is the Yoga of knowledge presented? By destroying the darkness of ignorance with the lustrous flame of knowledge.

શ્લોકમુ 12

અર્જુન ઉવાચ:

પરં બ્રહ્મ પરં ધામ પવિત્રં પરમં ભવાન્ |
પુરુષં શાશ્વતં દિવ્યમાદિ દેવમજં વિભુમ્ ||12||

સ|| ભવાન્ પરં બ્રહ્મ પરંધામ પરમં પવિત્રં ત્વામ્ શાશ્વતં દિવ્યં પુરુષં આદિદેવં અજં વિભું ||12||

Sloka meanings:

ભવાન્ પરં બ્રહ્મ પરંધામ - You are the Supreme Brahman, the Supreme abode
પરમં પવિત્રં ત્વામ્ - You are the Supreme sanctifier
શાશ્વતં દિવ્યં પુરુષં - Eternal Divine Purusha
આદિદેવં - the primordial God
અજં વિભું - unborn and all pervading (it is said)

Sloka summary:

Arjuna said:

"(It is said that) You are the Supreme Brahman, the Supreme abode. You are the Supreme sanctifier. You are the Eternal Divine Purusha, the primordial God, unborn and all pervading." ||12||

શ્લોકમુ 13

અહુસ્ત્વાં ઋષયસ્સર્વે દેવર્ષિર્નારદસ્તથા |
અસિતો દેવલો વ્યાસઃ સ્વયં ચૈવ બ્રવીષિ મે ||13||

સ|| સર્વે ઋષયઃ દેવર્ષિઃ નારદઃ અસિતઃ દેવલઃ વ્યાસઃ આહુઃ સ્વયં ચ તથા એવ મે બ્રવીષિ ||13||

Sloka meanings:

સર્વે ઋષયઃ દેવર્ષિઃ નારદઃ - all the sages, and the divine Sage Narada
અસિતઃ દેવલઃ વ્યાસઃ આહુઃ - Asita, Devala, and Vyasa say that
સ્વયં ચ - You yourself also
તથા એવ મે બ્રવીષિ - declaring the same

Sloka summary:

"All the sages, and the divine sages Narada, Asita, Devala, and Vyasa say that. You are also declaring the same." ||13||

Slokas 12 and 13 are to be read together. These are Arjuna's words. Arjuna is corroborating Krishna, saying that he is telling the same thing that is spoken by several great sages. These are the words of a disciple, who is won over by the Master.

શ્લોકમુ 14

સર્વમેતદૃતં મન્યે યન્માં વદસિ કેશવ |
ન હિ તે ભગવન્ વ્યક્તિં વિદુર્દેવા ન દાનવાઃ ||14||

સ|| હે કેશવા! યત્ મામ્ વદસિ એતત સર્વં ઋતમ્ (સત્યં) મન્યે | ભગવન્ તે વ્યક્તિં દેવાઃ ન વિદુઃ | દાનવાઃ ચ ન હિ ||14||

Sloka meanings:

યત્ મામ્ વદસિ - whatever you tell me
એતત સર્વં ઋતમ્ મન્યે - I believe all of that as true
ભગવન્ તે વ્યક્તિં - Bhagavan, your true form
દેવાઃ ન વિદુઃ - Devas do not know
દાનવાઃ ચ ન હિ (વિદુઃ) - Danavas also do not know

Sloka summary:

"Oh Kesava, whatever You tell me, I believe all of that as true. Bhagavan, Your true form is not known to Devas and Danavas too." ||14||

શ્લોકમુ 15

સ્વયમેવાત્મનાત્માનં વેત્થ ત્વં પુરુષોત્તમ |
ભૂત ભાવન ભૂતેશ દેવદેવ જગત્પતે ||15||

સ|| પુરુષોત્તમા! ભૂતભાવન ભૂતેશ દેવ દેવ જગત્પતે ત્વં આત્માનં આત્મના સ્વયં એવ વેત્થ ||15||

Sloka meanings:

ભૂતભાવન - Creator of Beings
ભૂતેશ - Lord of Beings
દેવ દેવ જગત્પતે - God of Gods, Lord of the World
ત્વં આત્માનં - You Yourself
આત્મના સ્વયં એવ વેત્થ - know Yourself

Sloka summary:

"Oh Purushottama, Creator of Beings, Lord of Beings, God of Gods, Lord of the World. Only You Yourself know the Self by Yourself." ||15||

શ્લોકમુ 16

વક્તુમર્હસ્યશેષેણ દિવ્યાહ્યાત્મ વિભૂતયઃ |
યાભિર્વિભૂતિભિર્લોકાનિમાંસ્ત્વં વ્યાપ્ય તિષ્ઠસિ ||16||

સ|| હિ યાભિઃ વિભૂતિઃ ત્વં ઇમાન્ લોકાન્ વ્યાપ્ય તિષ્ટસિ (તાન્) દિવ્યાઃ વિભૂતયઃ અશેષેણ વક્તું અર્હસિ ||16||

Sloka meanings:

યાભિઃ વિભૂતિઃ - all those manifestations
ત્વં ઇમાન્ લોકાન્ વ્યાપ્ય તિષ્ટસિ -
You exist pervading all these worlds
(તાન્) દિવ્યાઃ વિભૂતયઃ - (those) divine manifestations
અશેષેણ વક્તું અર્હસિ - You can recount fully

Sloka summary:

"All those manifestations through which You exist, pervading all these worlds, those divine manifestations can only be recounted by You fully." ||16||

શ્લોકમુ 17

કથં વિદ્યામહં યોગિંસ્ત્વાં સદા પરિચિન્તયન્ |
કેષુ કેષુ ચ ભાવેષુ ચિન્ત્યોઽસિ ભગવન્મયા ||17||

સ|| યોગિન્! અહં સદા કથં પરિચિન્તયન્ ત્વાં વિદ્યાં? ભગવન્ કેષુ કેષુ ભાવેષુ ચ ચિન્ત્યઃ અસિ ||17||

Sloka meanings:

સદા કથં પરિચિન્તયન્ - however engrossed in Your meditation
અહં ત્વાં વિદ્યાં - (can) I know You
કેષુ કેષુ ભાવેષુ - by what forms
ચિન્ત્યઃ અસિ - could You be meditated upon

Sloka summary:

"Oh Yogi, ever engrossed in Your meditation, how can I know You?
By what forms could You be meditated upon?" ||17||

શ્લોકમુ 18

વિસ્તરેણાત્મનો યોગં વિભૂતિં ચ જનાર્દન |
ભૂયં કથય તૃપ્તિર્હિ શ્રુણ્વતો નાસ્તિ મેઽમૃતમ્ ||18||

સ|| હે જનાર્દન! આત્મનઃ યોગં વિભૂતિં ચ વિસ્તરેણ ભૂયઃ કથય | હિ અમૃતં શૃણ્વતઃ મે તૃપ્તિઃ નાસ્તિ ||18||

Sloka meanings:

આત્મનઃ યોગં વિભૂતિં - Your Yoga and manifestations
વિસ્તરેણ ભૂયઃ કથય - tell me again in detail
અમૃતં શૃણ્વતઃ - while hearing nectarlike words
મે તૃપ્તિઃ નાસ્તિ - I am not getting satiated

Sloka summary:

"Janardana, tell Me again in detail Your Yoga and manifestations. While hearing these nectarlike words, I am not getting satiated." ||18||

Having been taught about Karma Yoga, Jnyana Yoga, Moksha Sannyasa Yoga, Vijnyana Yoga, Rajavidya Rajaguhya Yoga, Arjuna realizes that the key is steadfastness in contemplation. Arjuna also realizes that knowledge of the Supreme One's glories will help one in such steadfastness. So Arjuna asks Krishna to elaborate on the same.

In general, the internal process of spiritual enquiry does not emerge in a moment. In the initial stages a devotee focuses on a chosen form of the Supreme Being. With the mind focused on that form and continuous meditation, one develops a serene mind capable of clearer thinking. That is also the time when one may actively contemplate spiritual enquiry. That is also the time when one may move beyond the chosen form of the Supreme Being to wider manifestations of the Supreme Being. Knowing the manifestations of the Supreme Being thus aids in moving forward on the path of spiritual enquiry. Arjuna's prayer points in that direction.

શ્લોકમુ 19

શ્રી ભગવાનુવાચ:

હન્ત તે કથયિષ્યામિ દિવ્યાઃ આત્મ વિભૂતયઃ |
પ્રાધાન્યતઃ કુરુશ્રેષ્ઠ નાસ્ત્યન્તો વિસ્તરસ્ય મે ||19||

સ|| કુરુશ્રેષ્ઠ! હન્ત દિવ્યાઃ આત્મ વિભૂતયઃ પ્રાધાન્યતઃ કથયિષ્યામિ! હિમે વિસ્તરસ્ય (વિભૂતિ) અન્તઃ નાસ્તિ ||19||

Sloka meanings:

દિવ્યાઃ આત્મ વિભૂતયઃ - My divine manifestations
પ્રાધાન્યતઃ કથયિષ્યામિ - (I) tell them in the order of importance
હિ મે વિસ્તરસ્ય (વિભૂતિ) - because the detail of these manifestations
અન્તઃ નાસ્તિ - (has) no end

Sloka summary:

"Best of Kurus, I will list My divine manifestations in their order of importance. Because the detail of these manifestations has no end." ||19||

Having raised Arjuna's curiosity about the glorious manifestations of the Supreme Being, Krishna describes these manifestations as having no end, "અન્તઃ ન અસ્તિ." So he will detail a few in the order of their importance. Then Krishna starts the teaching of the glories or manifestations of the Supreme Being.

શ્લોકમુ 20

અહમાત્મા ગુડાકેશ સર્વભૂતાશયસ્થિતઃ |
અહમાદિશ્ચ મધ્યં ચ ભૂતાનામન્ત એવ ચ ||20||

સ|| ગુડાકેશ! સર્વભૂતાશયસ્થિતઃ આત્મા અહં એવ | ભૂતાનાં આદિઃ ચ મધ્યં ચ અન્તઃ એવ ચ અહં અસ્મિ ||20||

Sloka meanings:

સર્વભૂતાશયસ્થિતઃ આત્મા - the Self residing in the hearts of all Beings
અહં એવ - I am that one
ભૂતાનાં આદિઃ ચ - origin of all beings
મધ્યં ચ અન્તઃ એવ ચ - the middle and the end too
અહં અસ્મિ - I am that one

Sloka summary:

"Gudakesa, I am the Self residing in the hearts of all Beings.
I am the origin of all beings, the middle and the end too." ||20||

With the first sentence of this Sloka, Krishna tells the highest truth of the Upanishads as fact: That the Jivatma and Paramatma are one and the same. That the Self residing in our hearts is the manifestation of the Supreme Being. This highest truth can only be realized through direct experience.

Krishna said He will elaborate on the order of importance. This is the first manifestation He has described. After knowing this, there may not be much else to know. Effectively, the rest are all indeed corollaries of this one thought.

શ્લોકમુ 21

અદિત્યાનામહં વિષ્ણુર્જ્યોતિષાં રવિરંશુમાન્ |
મરીચિર્મરુતામસ્મિ નક્ષત્રાણાંમહં શશી ||21||

સ|| અહમ્ અદિત્યાનાં વિષ્ણુઃ | જ્યોતિષાં અંશુમાન્ રવિઃ | મરુતામ્ મરીચિઃ | અહં નક્ષત્રાણાં શશી ||21||

Sloka meanings:

અહમ્ અદિત્યાનાં વિષ્ણુઃ - among Adityas, I am Vishnu
જ્યોતિષાં અંશુમાન્ રવિઃ - among the luminaries, I am the radiant Sun
મરુતામ્ મરીચિઃ - among the Maruts, I am Marichi
અહં નક્ષત્રાણાં શશી - among the stars, I am the Moon

Sloka summary:

"Among Adityas, I am Vishnu. Among the luminaries, I am the radiant Sun. Among the Maruts, I am Marichi. Among the stars, I am the Moon." ||21||

Adityas means the twelve sons of Aditi. They are Dhઆta, Mitra, Aryama, Sakra, Varuણ્a, Aંશ્u, Bhagu, Vivasvઆn, Pઊષ્a, Savita, Tvaષ્ટ્a, and Viષ્ણ્u.
Maruts are a group of seven. They are Avaha, Pravaha, Nivaha, Prઆhu, Udvaha, Saંvaha, and Parivaha (Marichi).

શ્લોકમુ 22

વેદાનાં સામવેદોઽસ્મિ દેવાનામસ્મિ વાસવઃ |
ઇન્દ્રિયાણાં મનશ્ચાસ્મિ ભૂતાનામસ્મિ ચેતના ||22||

સ|| વેદાનાં સામવેદઃ અસ્મિ | દેવાનાં વાસવઃ અસ્મિ | ઇન્દ્રિયાણાં મનઃ ચ | ભૂતાનાં ચેતના અસ્મિ ||22||

Sloka meanings:

વેદાનાં સામવેદઃ અસ્મિ – among the Vedas, I am Sama Veda
દેવાનાં વાસવઃ અસ્મિ - among the Gods, I am Indra
ઇન્દ્રિયાણાં મનઃ ચ - among the senses, I am the mind
ભૂતાનાં ચેતના અસ્મિ - of the beings, I am the intelligence

Sloka summary:

"Among the Vedas, I am Sama Veda. Among the Gods, I am Indra. Among the senses, I am the mind. Of the beings, I am the intelligence." ||22||

Krishna says, "Among the Gods, I am Indra." In Rigvedic times, Indra was the chief among the Deities. As a matter of fact, among the 1,028 Suktas in the Rigveda, the highest number of Suktas are in Indra (25), followed by Agni (200). Vishnu and Rudra have six Suktas on them. In the Bhagavatam, we have a story of people offering sacrifices to Indra, and Krishna stopped that. When Indra threatened the villages with devastating rains, Krishna lifted the Govardhan Mountain, providing protection to all the villagers while bringing sense to Indra, too.

શ્લોકમુ 23

રુદ્રાણાં શંકરશ્ચાસ્મિ મેરુશ્શિખરિણામહમ્ |
વુસૂનાં પાવકશ્ચાસ્મિ મેરુશ્શિખરિણામહમ્ ||23||

સ|| (અહં) રુદ્રાણાં શંકરઃ અસ્મિ | યક્ષરક્ષસામ્ વિત્તેશઃ | શિખરિણામ્ મેરુઃ અસ્મિ ||23||

Sloka meanings:

રુદ્રાણાં શંકરઃ અસ્મિ - among the Rudras, I am Sankara
યક્ષ રક્ષસામ્ વિત્તેશઃ - among the Yakshas, I am Kubera
વસૂનાં પાવકઃ ચ - among the Vasus, I am purifying fire
શિખરિણામ્ મેરુઃ અસ્મિ - among the mountains, I am Meru

Sloka summary:

"Among the Rudras, I am Sankara. Among the Yakshas, I am Kubera. Among the Vasus, I am the purifying fire. Among the mountains, I am Meru." ||23||

There are eleven Rudras: હર, બહુરૂપ, ત્ર્યંબક, અપરાજિત, વૃષા કપિ, શંભુ (Sankara), કપર્દિ, રૈવત, મૃગવ્યાધ, શર્વ, and કપાલિ.

Yakshas are a class of demigods who guard the wealth of Kubera. There are eight Vasus according to Vishnu Purana. They are ધર, ધૃવ, સોમ, અહુ, અનિલ, અનલ, પ્રત્યૂષ, and પ્રભાસ. The purifying fire is અનિલ.

શ્લોકમુ 24

પુરોધસાં ચ મુખ્યં માં વિદ્ધિ પાર્થ બૃહસ્પતિમ્ |
સેનાનીમહં સ્કન્દઃ સરસામસ્મિ સાગરઃ ||24||

સ|| હે અર્જુના! પુરોધસાં મુખ્યં બૃહસ્પતિં ચ મામ્ વિદ્થિ | અહં સેનાનીનાં સ્કન્ધઃ | સરસાં સાગરઃ અસ્મિ ||24||

Sloka meanings:

પુરોધસાં મુખ્યં - foremost among the priests
બૃહસ્પતિં ચ મામ્ વિદ્થિ - know Me as Brihaspati
અહં સેનાનીનાં સ્કન્ધઃ - among the commanders of armies, I am Skandha
સરસાં સાગરઃ અસ્મિ - among the large bodies of water, I am the Sea

Sloka summary:

"O Partha, the foremost among the priests know Me as Brihaspati. Among commanders of armies, I am Skandha. Among the large bodies of water, I am the Sea." ||24||

શ્લોકમુ 25

મહર્ષીણાં ભૃગુરહં ગિરામસ્મ્યેકમક્ષરમ્ |
યજ્ઞાનાં જપયજ્ઞોઽસ્મિ સ્થાવરાણાં હિમાલયઃ ||25||

સ|| મહર્ષીણાં અહં ભૃગુઃ અસ્મિ | ગિરાં એકં અક્ષરમ્ અસ્મિ | યજ્ઞાનાં જપ યજ્ઞઃ અસ્મિ | સ્થાવરાણાં હિમાલયઃ અસ્મિ ||25||

Sloka meanings:

મહર્ષીણાં ભૃગુરહં - among the great Sages, I am Brighu
ગિરાં એકં અક્ષરમ્ અસ્મિ - among utterances, I am the monosyllable "Om"
યજ્ઞાનાં જપ યજ્ઞઃ અસ્મિ - among rituals, I am the ritual of Japa
સ્થાવરાણાં હિમાલયઃ અસ્મિ - among the immovable, I am the Himalaya

Sloka summary:

"Among the great Sages, I am Brighu. Among utterances, I am the monosyllable 'Om.' Among rituals, I am the ritual of Japa. Among the immovables, I am the Himalaya." ||25||

In Akshara Parabrahma Yoga (Chapter 8) we heard, "ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મન્ વ્યાહરન્ મામ્ અનુસ્મરન્" (8.13). Hearing that He is the monosyllable "ઓમ્," we see the importance attached to that sound "ઓમ્." For all the hymns, "ઓમ્" is the souls. It is the essence of the Vedas. In Kathopanishad, Yama teaches Nachiketa the same thought about "ઓમ્."

Again by saying, "Among rituals, I am the ritual of Japa," Krishna has emphasized the primacy of meditation. There are many rituals ordained in the Vedas, rituals that are rich in ostentation. In fact some of those Vedic rituals are beyond the reach of a common man. By elevating "Japa" to the top, Krishna lifted the simplicity and sincerity of prayer as the highest plane.

શ્લોકમુ 26

અશ્વત્થઃ સર્વ વૃક્ષણાં દેવર્ષીણાં ચ નારદઃ |
ગંધર્વાણાં ચિત્રરથઃ સિદ્ધાનાં કપિલો મુનિઃ ||26||

સ|| અહં સર્વવૃક્ષાણાં અશ્વત્થઃ દેવર્ષીણાં નારદઃ ગંધર્વાણાં ચિત્રરથઃ સિદ્ધાનાં કપિલઃ મુનિઃ ||26||

Sloka meanings:

અહં સર્વવૃક્ષાણાં અશ્વત્થઃ - among the trees, I am Asvattha
દેવર્ષીણાં નારદઃ - among divine sages, I am Narada
ગંધર્વાણાં ચિત્રરથઃ - among the Gandharvas, I am Chitraratha
સિદ્ધાનાં કપિલઃ મુનિઃ - among the Siddhas, I am Sage Kapila

Sloka summary:

"Among the trees, I am Asvattha. Among the divine sages, I am Narada. Among the Gandharvas, I am Chitraratha. Among the Siddhas, I am Sage Kapila." ||26||

The Asvattha tree is referenced in Kathopanishad and will also appear in Gita Chapter 15. It is considered to be a tree with the power of sanctity. In Skandha Purana, it is stated that the root of the tree is Vishnu, Narayana is in the branches, and Hari is among the leaves. Krishna says that he is the Asvattha, to tree to which people pay obeisance by walking around it and conducting prayers.

શ્લોકમુ 27

ઉચ્છૈશ્શ્રવસમશ્વાનાં વિદ્ધિ મામમૃતોદ્ભવમ્ |
ઇરાવતં ગજેંદ્રાણાં નરાણાં ચ નરાધિપમ્ ||27||

સ|| અશ્વાનાં અમૃતોદ્ભવમ્‌ઉચ્છૈશ્રવસમ્ | ગજેંદ્રાણાં ઇરાવતમ્ | નરાણાં નરાધિપમ્ માં વિદ્થિ ||27||

Sloka meanings:

અશ્વાનાં - among horses
અમૃતોદ્ભવમ્‌ઉચ્છૈશ્રવસમ્ - I am the Ucchaisrava born along with nectar
ગજેંદ્રાણાં ઇરાવતમ્ - among lordly elephants I am Airavata
નરાણાં - among men
નરાધિપમ્ માં વિદ્થિ - know Me as the king of men

Sloka summary:

"Among horses, I am the Ucchaisrava born along with nectar. Among lordly elephants, I am Airavata. Among men, know Me as the leader of men." ||27||

"નરાધિપમ્" means the leader of men. Several times it is simply translated as King. But not all kings, in the folklore, are leaders of men. Here the leader of men, measuring up to that designation, "નરાધિપમ્," is imbued with a part of the Supreme Being.

શ્લોકમુ 28

આયુધાનામહં વજ્રં ધેનૂનામસ્મિ કામધુક્ |
પ્રજનશ્ચાસ્મિ કંદર્પઃ સર્પાણામસ્મિ વાસુકિઃ ||28||

સ|| અહમ્ આયુધાનાં વજ્રં ધેનૂનાં કામધુક્ અસ્મિ | પ્રજનઃ કંદર્પ ચ અસ્મિ | સર્પાણાં વાસુકિઃ અસ્મિ ||28||

Sloka meanings:

અહમ્ આયુધાનાં વજ્રં - among weapons, I am the Thunderbolt
ધેનૂનાં કામધુક્ અસ્મિ - among cows, I am Kamadhenu
પ્રજનઃ કંદર્પ ચ અસ્મિ - I am Kandarpa the progenitor
સર્પાણાં વાસુકિઃ અસ્મિ - among serpents, I am Vasuki

Sloka summary:

"Among weapons, I am the Thunderbolt. Among cows, I am Kamadhenu.
I am Kandarpa the progenitor. Among serpents, I am Vasuki." ||28||

શ્લોકમુ 29

અનન્તાશ્ચાસ્મિ નાગાનાં વરુણો યાદસામહમ્ |
પિતૄણામર્યમા ચાસ્મિ યમસ્સંયમતામહમ્ ||29||

સ|| અહમ્ નાગાનાં અનન્તઃ ચ અસ્મિ | યાદસામ્ વરુણઃ પિત્રૂણાં અર્યમાચ અસ્મિ | અહં સંયમતાં યમઃ ||29||

Sloka meanings:

અહમ્ નાગાનાં અનન્તઃ ચ અસ્મિ - among Nagas, I am Ananta
યાદસામ્ વરુણઃ - among the creatures of the water, I am Varuna
પિત્રૂણાં અર્યમાચ અસ્મિ - among the Manes, I am Aryaman
અહં સંયમતાં યમઃ - among the subduers, I am Yama

Sloka summary:

"Among Nagas, I am Ananta. Among the creatures of the water, I am Varuna. Among the Manes, I am Aryaman. Among the subduers, I am Yama." ||29||

શ્લોકમુ 30

પ્રહ્લાદશ્ચાસ્મિ દૈત્યાનાં કાલઃ કલયતામહમ્ |
મૃગાણાં ચ મૃગેન્દ્રોઽહમ્ વૈનતેયશ્ચ પક્ષિણામ્ ||30||

સ|| અહં દૈત્યાનાં પ્રહ્લાદશ્ચાસ્મિ | કલયતાં કાલઃ મૃગાણાંચ મૃગેંદ્રઃ પક્ષીણાં વૈનતેયઃ ચ અસ્મિ ||30||

Sloka meanings:

અહં દૈત્યાનાં પ્રહ્લાદશ્ચાસ્મિ - I am Prahlada among demons
કલયતાં કાલઃ - among those who keep count, I am Time
મૃગાણાંચ મૃગેંદ્રઃ - among animals, I am the Lion
પક્ષીણાં વૈનતેયઃ ચ અસ્મિ - among the birds, I am Garuda

Sloka summary:

"I am Prahlada among demons. Among those who keep count, I am Time. Among animals, I am the Lion. Among the birds, I am Garuda." ||30||

દૈત્યાનાં means "among Daityas" or "progeny of Diti." They are designated as demons. Though a descendent of demons, Prahlada transcended all barriers to become a Bhakta of Vishnu. So there are no limitations of caste or creed on who can become a Bhakta. In the spiritual domain, this truth is repeatedly brought out.

શ્લોકમુ 31

પવનઃ પવતામસ્મિ રામશ્શસ્ત્રભૃતામહમ્ |
ઝુષાણાં મકરશ્ચાસ્મિ શ્રોતસામસ્મિ જાહ્નવી ||31||

સ|| અહં પવતામ્ પવનઃ અસ્મિ | શસ્ત્રભૃતાં રામઃ | ઝુષાણાં મકરઃ ચ અસ્મિ | સ્રોતસાં જાહ્નવી અસ્મિ ||31||

Sloka meanings:

અહં પવતામ્ પવનઃ અસ્મિ - I am the wind among purifiers
શસ્ત્રભૃતાં રામઃ - among bearers of arms, I am Rama
ઝુષાણાં મકરઃ ચ અસ્મિ - among aquatic creatures, I am the shark
સ્રોતસાં જાહ્નવી અસ્મિ - among rivers, I am the Ganges

Sloka summary:

"I am the wind among purifiers. Among bearers of arms, I am Rama. Among aquatic creatures, I am the Shark. Among rivers, I am the Ganges." ||31||

Rama and Krishna are one and the same. Krishna has also been mentioned separately as best among the Yadavas.

શ્લોકમુ 32

સર્ગાણામાદિરન્તશ્ચ મધ્યં ચૈવાહમર્જુન |
અધ્યાત્મ વિદ્યા વિદ્યાનાં વાદઃ પ્રવદતામહમ્ ||32||

સ|| હે અર્જુના! સર્ગાણાં આદિઃ મધ્યં ચ અન્તઃ ચ અહમેવ | વિદ્યાનાં અધ્યાત્મવિદ્યા પ્રવદતાં વાદઃ અહં અસ્મિ ||32||

Sloka meanings:

સર્ગાણાં આદિઃ અન્તઃ ચ - of the creations, I am the beginning and the end
મધ્યં ચ અહમેવ - I am also the middle
વિદ્યાનાં અધ્યાત્મવિદ્યા - among knowledge, I am the Knowledge of the Self
પ્રવદતાં વાદઃ અહં અસ્મિ - among those who debate, I am the one who debates with an open mind

Sloka summary:

"Of the creations, I am the beginning and the end. I am also the middle. Among knowledge, I am the Knowledge of the Self. Among debaters, I am the one who debates with open mind." ||32||

There are three types of debates: Vada, debate with open mind; Jalpa, pointless debate; Vitanda, wrangling debate. Vada is discussion between open-minded people seeking Truth. While Jalpa and Vitanda end in victory or defeat, Vada is discussion conducted with valid tools of knowledge and logic that do not conflict with established Truth. Five limbs of Syllogism comprise established Truth: proposition, reason for inference, illustration, application and conclusion (see Tarka Sangraha of Annam Bhatta).

શ્લોકમુ 33

અક્ષરાણામકારોઽસ્મિ દ્વન્દ્વઃ સામાસિકસ્ય ચ |
અહમેવાક્ષયઃ કાલો ધાતાઽહં વિશ્વતો મુખઃ ||33||

સ|| અક્ષરાણાં અકારઃ અસ્મિ | સામસિકસ્ય ચ દ્વંદ્વઃ ચ | અક્ષયઃ કાલઃ અહં એવ ચ | વિશ્વતોમુખઃ ધાતા અસ્મિ ||33||

Sloka meanings:

અક્ષરાણાં અકારઃ અસ્મિ - among the letters, I am the letter "a"
સામસિકસ્ય ચ દ્વંદ્વઃ ચ - among compounds, I am Dvandva
અક્ષયઃ કાલઃ અહં એવ ચ - I am also the Time that is imperishable
વિશ્વતોમુખઃ ધાતા અસ્મિ - I am the dispenser (of the results of all actions) facing all directions.

Sloka summary:

"Among the letters, I am the letter 'a.' Among the compounds, I am Dvandva. I am also the Time that is imperishable. I am the dispenser (of the results of all actions) facing all directions." ||33||

શ્લોકમુ 34

મૃત્યુસ્સર્વહરશ્ચાહં ઉદ્ભવશ્ચ ભવિષ્યતામ્ |
કીર્તિશ્શ્રીર્વાક્ય નારીણાં સ્મૃતિર્મેધા ધૃતિઃ ક્ષમા ||34||

સ|| સર્વ હરઃ મૃત્યુઃ ચ ભવિષ્યતાં ઉદ્ભવઃ ચ હં અસ્મિ | નારીણાં કીર્તિઃ શ્રીઃ વાક્ સ્મૃતિઃ મેધા ધૃતિઃ ક્ષમાચ અહમેવ ||34||

Sloka meanings:

સર્વ હરઃ મૃત્યુઃ ચ - I am Death, the destroyer of all
ભવિષ્યતાં ઉદ્ભવઃ ચ હં અસ્મિ - of all things that are yet to be, I am the Source of all
નારીણાં કીર્તિઃ - of the women
શ્રીઃ વાક્ - Fortune, Speech
સ્મૃતિઃ મેધા – Memory and Intelligence
ધૃતિઃ ક્ષમાચ અહમેવ - Fortitude and Forbearance

Sloka summary:

"I am Death, the destroyer of all. Of all things that are yet to be, I am the Source of all. Of the women, I am Fortune, Speech, Memory, Intelligence, Fortitude, and Forbearance." ||34||

શ્લોકમુ 35

બૃહત્સામ તથા સામ્નાં ગાયત્રી છંદસામહમ્ |
માસાનાં માર્ગશીર્ષોઽહં ઋતૂનાં કુશુમાકરઃ ||35||

સ|| તથા અહં સામ્નાં બૃહત્સામ ચંદાસાં ગાયત્રિ માસાનાં માર્ગશીર્ષઃ ઋતૂનાં કુસુમાકરઃ અસ્મિ ||35||

Sloka meanings:

તથા અહં સામ્નાં બૃહત્સામ - I am also the Sama-chant bઋhat in Sama Veda
ચંદાસાં ગાયત્રિ - among the meters, I am Gayathri
માસાનાં માર્ગશીર્ષઃ - among the months, I am Margashirsha
ઋતૂનાં કુસુમાકરઃ અસ્મિ - ઋતુવુલલો - I am Spring among the Seasons

Sloka summary:

"I am also the Sama-chant bઋhat in Sama Veda. Among the meters, I am Gayathri. Among the months, I am Margashirsha. I am Spring among the Seasons." ||35||

શ્લોકમુ 36

દ્યૂતં છલયતામસ્મિ તેજસ્તેજસ્વિનામહમ્ |
જયઽસ્મિ વ્યવસાયોઽસ્મિ સત્ત્વં સત્ત્વવતામહમ્ ||36||

સ|| અહં છલયતાં દ્યૂતં અસ્મિ | તેજસ્વિનાં તેજઃ અસ્મિ | જયઃ અસ્મિ | વ્યવસાયઃ અસ્મિ | અહં સત્ત્વવતાં સત્ત્વમ્ અસ્મિ ||36||

Sloka meanings:

અહં છલયતાં દ્યૂતં અસ્મિ - of the fraudulent, I am "gambling"
તેજસ્વિનાં તેજઃ અસ્મિ - of the vigorous, I am the vigor
જયઃ અસ્મિ - I am victory
વ્યવસાયઃ અસ્મિ - I am the effort that is fruitful
અહં સત્ત્વવતાં સત્ત્વમ્ અસ્મિ - I am the virtue of the virtuous

Sloka summary:

"Of the fraudulent, I am 'gambling.' Of the vigorous, I am the vigor. I am victory. I am the effort that is fruitful. I am the virtue of the virtuous." ||36||

For the line, "I am victory," Shankaracharya adds in his commentary:

"જયઃ અસ્મિ જેતૄણાં | વ્યવસાયઃ અસ્મિ વ્યવસાયિનાં | સત્ત્વં સત્ત્વતાં સાત્વિકાનાં અહમ્."

This translates to: "Of conquerors, I am the victory. Of men of resolution, I am the resolve. Of men of virtue, I am the virtue."

શ્લોકમુ 37

વૃષ્ણીનાં વાસુદેવોઽસ્મિ પાણ્ડવાનાં ધનંજયઃ |
મુનીનામપ્યહં વ્યાસઃ કવીનામુશના કવિઃ ||37||

સ|| અહં વૃષ્ણીનાં વાસુદેવઃ | પાણ્ડવાનાં ધનંજયઃ મુનીનાં અપિ વ્યાસઃ | કવીનામ્ ઉશનાકવિઃ અસ્મિ ||37||

Sloka meanings:

અહં વૃષ્ણીનાં વાસુદેવઃ - among Yadavas, I am Vasudeva's son
પાણ્ડવાનાં ધનંજયઃ - among Pandavas, I am Dhananjaya
મુનીનાં અપિ વ્યાસઃ - among sages, I am Vyasa
કવીનામ્ ઉશનાકવિઃ અસ્મિ - among seers, I am Sukracharya (Usana)

Sloka summary:

"Among Yadavasa, I am Vasudeva's son. Among Pandavas, I am Dhananjaya. Among sages, I am Vyasa. Among seers, I am Sukracharya (Usana)." ||37||

Kavi has several meanings: poet, bard, singer, seer, man of understanding, the omniscient one who can distinguish subtle things, and, in Sankhya philosophy, the Soul. The general meaning of "poet" is not applicable for Usana, known as Sukracharya, who is a seer.

શ્લોકમુ 38

દણ્ડો દમયતામસ્મિ નીતિરસ્મિ જિગીષતામ્ |
મૌનં ચૈવાસ્મિ ગુહ્યાનાં જ્ઞાનં જ્ઞાનવતામહમ્ ||38||

સ|| અહં દમયતાં દણ્ડઃ અસ્મિ | જિગીષતાં નીતિઃ અસ્મિ | ગુહ્યાનાં મૌનં અસ્મિ | જ્ઞાનવતાં જ્ઞાનં અસ્મિ ||38||

Sloka meanings:

અહં દમયતાં દણ્ડઃ અસ્મિ - of those who chastise, I am the rod
જિગીષતાં નીતિઃ અસ્મિ - of those who seek victory, I am the tactics
ગુહ્યાનાં મૌનં અસ્મિ - of the secrets, I am the silence
જ્ઞાનવતાં જ્ઞાનં અસ્મિ - of the learned, I am the knowledge

Sloka summary:

"Of those who chastise, I am the rod. Of those who seek victory, I am the tactics. Of the secrets, I am the silence. Of the learned, I am the knowledge." ||38||

શ્લોકમુ 39

યચ્ચાપિ સર્વભૂતાનાં બીજં તદહમર્જુન |
ન તદસ્તિ વિના યત્સ્યાન્ મયા ભૂતં ચરાચરમ્ ||39||

સ|| અર્જુના! સર્વભૂતાનાં યત્ બીજં તત્ અપિ ચ અહં અસ્મિ | ચરાચરં ભૂતં યત્ સ્યાત્ તત્ મયા વિના નાસ્તિ ||39||

Sloka meanings:

સર્વભૂતાનાં યત્ બીજં - that which is the seed for all beings
તત્ અપિ ચ અહં અસ્મિ - I am only that also
ચરાચરં ભૂતં યત્ સ્યાત્ - the mobile and immobile things which are there
તત્ મયા વિના નાસ્તિ - do not exist without Me

Sloka summary:

"Oh Arjuna, I am also that which is the seed for all beings. There is no moving or unmoving thing that can exist without Me." ||39||

So far Krishna has listed some important manifestations of the Supreme Being. Here he concludes by summarizing his powers. Simply put, nothing moving or nonmoving can exist without Him.

શ્લોકમુ 40

નાન્તોઽસ્તિ મમ દિવ્યાનાં વિભૂતિનાં પરન્તપ |
એષ તૂદ્દેશતઃ પ્રોક્તો વિભૂતેર્વિસ્તરો મયા ||40||

સ|| હે પરન્તપ! મમ દિવ્યાનામ્ વિભૂતીનાં અન્તઃ ન અસ્તિ | તુ એષઃ વિભૂતેઃ વિસ્તરઃ ઉદ્દેશતઃ મયા પ્રોક્તઃ ||40||

Sloka meanings:

મમ દિવ્યાનામ્ વિભૂતીનાં - My divine manifestations
અન્તઃ ન અસ્તિ - there is no limit
તુ - even then
એષઃ વિભૂતેઃ વિસ્તરઃ - this detailing of manifestations
મયા પ્રોક્તઃ - has been stated by Me
ઉદ્દેશતઃ - partially

Sloka summary:

"There is no limit to My divine manifestations. Even then, this detailing of manifestations has been only partially stated by Me." ||40||

Krishna has already stated that there is nothing moving or nonmoving which exists without Him. This sloka simply means that His manifestations are countless. What He has detailed only partially illustrates the extent of His powers.

શ્લોકમુ 41

યદ્યદ્વિભૂતિમત્સત્ત્વં શ્રીમદૂર્જિતમેવ વા |
તત્તદેવાવગચ્ચ ત્વં મમતેજોઽંશ સંભવમ્ ||41||

સ|| વિભૂતિમત્ શ્રીમત્ ઊર્જિતં એવ વા સત્ત્વં યત્ યત્ તત્ તત્ મમ તેજોંશ સંભવમ્ એવ | (ઇદં) ત્વં અવગચ્છ ||41||

Sloka meanings:

વિભૂતિમત્ - endowed with majesty
શ્રીમત્ - endowed with prosperity
ઊર્જિતં એવ વા - endowed with an abundance of vigor
સત્ત્વં - that being (પ્રાણિ, વસ્તુવુ)
યત્ યત્ - whichever
તત્ તત્ - all of them
મમ તેજોંશ સંભવમ્ એવ - part of My power only
(ઇદં) ત્વં અવગચ્છ - (this) you know

Sloka summary:

"Whichever being is endowed with majesty, prosperity, and an abundance of vigor, you know all of them to be part of My power only." ||41||

One need not know all of His manifestations. Whichever being is endowed with majesty, prosperity, and an abundance of vigor, we know all of them to be part of His power only.

શ્લોકમુ 42

અથવા બહુનૈતેન કિં જ્ઞાતેન તવાર્જુન |
વિષ્ટભ્યાહમિદં કૃત્સ્ન મેકાંશેન સ્થિતો જગત્ ||42||

સ|| અર્જુના! અથવા બહુના એતેન જ્ઞાતેન તવ કિમ્? અહં ઇદં કૃત્સ્નમ્ જગત્ એકાંશેન વિષ્ટભ્ય સ્થિતઃ ||42||

Sloka meanings:

અથવા - on the other hand
બહુના એતેન જ્ઞાતેન - this manyfold knowledge
તવ કિમ્ - what is the use for you
ઇદં કૃત્સ્નમ્ જગત્ - this entire universe
અહં એકાંશેન વિષ્ટભ્ય સ્થિતઃ - I pervade with a part (of Myself)

Sloka summary:

"Oh Arjuna, on the other hand, what is the use of this manyfold knowledge for you? I pervade this entire universe with a part (of Myself)." ||42||

The Supreme Being's manifestations are countless. However much one may know, there will be many more which are not known. This is in a way an elaboration of the form of the Supreme Being detailed in Purusha Sukta (Rigveda). It is said, "પાદો અસ્ય વિશ્વાભૂતાનિ," which means, "all beings form only a quarter of His full form."

ઇતિ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાસૂપનિષત્સુ બ્રહ્મવિદ્યાયાં યોગશાસ્ત્રે
શ્રીકૃષ્ણાર્જુન સંવાદે વિભૂતિયોગોનામ
દશમોઽધ્યાયઃ
ઓં તત્ સત્



|| om tat sat||