Bhagavadgita !

Chapter 13

Kshetra Kshetrajnya Vibhaaga Yoga !

|| om tat sat||

શ્રીમદ્ભગવદ્ગીત
ક્ષેત્ર ક્ષેત્રજ્ઞ વિભાગ યોગઃ
પદમૂડવ અધ્યાયમુ

અર્જુન ઉવાચ:
પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ ક્ષેત્રં ક્ષેત્રજ્ઞ મેવ ચ|
એતદ્વેદિતુમિચ્છામિ જ્ઞાનં જ્ઞેયં ચ કેશવ||

સ||હે કેશવ ! પ્રકૃતિમ્ પુરુષં ચ એવ ક્ષેત્રં ક્ષેત્રજ્ઞ એવ ચ જ્ઞાનમ્ જ્ઞેયં ચ એતત્ વેદિતુમ્ ઇચ્છામિ||

શ્રીભગવાનુવાચ:

ઇદં શરીરં કૌન્તેય ક્ષેત્રમિત્યભિદીયતે|
એતદ્યોવેત્તિ તં પ્રાહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ તદ્વિદઃ ||

સ|| કૌન્તેય! ઇદં શરીરં ક્ષેત્રં ઇતિ અભિદીયતે|એતત્ યઃ વેત્તિ તં ક્ષેત્રજ્ઞઃ ઇતિ તત્ વિદઃ પ્રાહુઃ||

ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ સર્વક્ષેત્રેષુ ભારત|
ક્ષેત્ર ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ જ્ઞાનં યત્તત્ જ્ઞાનં મતં મમ||

સ|| હે ભારત! સર્વક્ષેત્રેષુ મામ્ ક્ષેત્રજ્ઞં ચ અપિ વિદ્ધિ | ક્ષેત્ર ક્ષેત્રજ્ઞયોઃ જ્ઞાનં યત્ તત્ (એવ) જ્ઞાનં (ઇતિ) મમ મતં||

તત્ ક્ષેત્રં યચ્ચ યાદૃક્ચ યદ્વિકારિ યતશ્ચ યત્|
સ ચ યો યત્પ્રભાવશ્ચ તત્સમાસેન મે શ્રુણુ||

સ||તત્ ક્ષેત્રં યત્ ચ ( તત્ ક્ષેત્રં) યાદૃક્ ચ ( તત્ ક્ષેત્રં) યત્ વિકારિ ( તત્ ક્ષેત્રં) યતઃ ચ યત્ સઃ ( ક્ષેત્રજ્ઞઃ) ચ યઃ (સઃ) યત્ પ્રભાવઃ ચ તત્ ( સર્વં) સમાસેન ( સંક્ષેપેન) મે શૃણુ |

ઋષિભિર્ભહુધા ગીતં છન્દોભિર્વિવિધૈઃ પૃથક્ |
બ્રહ્મસૂત્રપદૈશ્ચૈવ હેતુમદ્ભિર્વિનિશ્ચિતૈઃ||

સ||( તત્ જ્ઞાનં) ઋષિભિઃ બહુથા પૃથક્ વિવિધૈઃ છન્દોભિઃ ગીતમ્ | હેતુમદ્ભિઃ વિનિશ્ચિતૈઃ બ્રહ્મસૂત્રપદૈઃચ એવ ( ગીતમ્)

મહાભૂતાન્યહંકારો બુદ્ધિરવ્યક્તમેવ ચ |
ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ પંચેન્દ્રિયગોચરાઃ||

સ||મહાભૂતાનિ અહંકારઃ બુદ્ધિઃ અવ્યક્તં એવ ચ દશ એકં ચ ઇન્દ્રિયાણિ પંચ ઇન્દ્રિયગોચરાઃ ચ (સમાસેન ઉદાહૃતમ્)

ઇચ્છાદ્વેષઃ સુખં દુઃખં સંઘાતશ્ચેતના ધૃતિઃ|
એતત્ ક્ષેત્રં સમાસેન સવિકાર મુદાહૃતમ્||

સ||ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખંસંઘાતઃ ચેતના ધૃતિઃ એતત્ સવિકારં ક્ષેત્રં સમાસેન ઉદાહૃતમ્||

અમાનિત્વં અદમ્ભિત્વં અહિંસા ક્ષાન્તિરાર્જવમ્|
આચાર્યોપાસનં શૌચં સ્થૈર્યમાત્મવિનિગ્રહઃ||

સ|| અમાનિત્વં, અદમ્ભિત્વં, અહિંસા, ક્ષાન્તિઃ, આર્જવમ્, અચાર્યોપાસનમ્, શૌચમ્ (બાહ્યાંતરશુચિત્વમ્), સ્થૈર્યમ્, આત્મવિનિગ્રહઃ,(એતત્ સર્વં જ્ઞાનં ઇતિ પ્રોક્તમ્)|

ઇન્દ્રિયાર્થેષુ વૈરાગ્યં અનહંકાર એવ ચ|
જન્મમૃત્યુ જરાવ્યાધિ દુઃખદોષાનુદર્શનમ્||

સ|| ઇન્દ્રિયાર્થેષુ વૈરાગ્યમ્, અનહંકારઃ એવ ચ, જન્મ મૃત્યુ જરા વ્યાધિ દુઃખ દોષાનુ દર્શનમ્ (એતત્ સર્વં જ્ઞાનં ઇતિ પ્રોક્તમ્)|

આસક્તિઃ અનભિષ્વંગઃ પુત્રદારગૃહાદિષુ|
નિત્યં ચ સમચિત્તત્વ મિષ્ટાનિષ્ટોપપત્તિષુ||

સ|| પુત્રદાર ગૃહાદિષુ અનાસક્તિઃ , અનભિષ્વંગઃ , ઇષ્ટાનિષ્ટ ઉપપત્તિષુ નિત્યં સમચિત્તત્ત્વં ચ (એતત્ સર્વં જ્ઞાનં ઇતિ પ્રોક્તમ્)|

મયિ ચાનન્યયોગેન ભક્તિરવ્યભિચારિણી|
વિવિક્તદેશ સેવિત્વમરતિર્જનસંસદિ||

સ|| મયિ અનન્યયોગેન અવ્યભિચારિણી ( અચંચલ) ભક્તિઃ, વિવિક્તદેશસેવિત્વમ્ , જનસંસદિ અરતિઃ (એતત્ સર્વં જ્ઞાનં ઇતિ પ્રોક્તમ્)|

અધ્યાત્મ જ્ઞાન નિત્યત્વં તત્ત્વજ્ઞાનાર્થદર્શનમ્|
એતત્ જ્ઞાનમિતિ પ્રોક્તં અજ્ઞાનં યદતોન્યથા||

સ|| અધ્યાત્મજ્ઞાન નિત્યત્વં, તત્ત્વજ્ઞાનાર્થ દર્શનમ્, એતત્ સર્વં જ્ઞાનં ઇતિ પ્રોક્તમ્| યત્ અતઃ અન્યથા તત્ અજ્ઞાનં ( ઇતિ પ્રોક્તમ્)||

જ્ઞેયં યત્તત્પ્રવક્ષ્યામિ યત્ જ્ઞાત્વા અમૃતમશ્નુતે|
અનાદિમત્પરમં બ્રહ્મ ન સત્તન્નાસદુચ્યતે||

સ|| યત્ જ્ઞેયં યત્ જ્ઞાત્વાઅમૃતં અશ્નુતે તત (હં) પ્રવક્ષ્યામિ| અનાદિમત્ પરં બ્રહ્મ તત્ સત્ (ઇતિ) ન ઉચ્યતે| અસત્ ઇતિ ન ( ઉચ્યતે)|

સર્વતઃ પાણીપાદં તત્સર્વતોsક્ષિ શિરોમુખમ્|
સર્વતઃ શ્રુતિમલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ||

સ|| તત્ સર્વતઃ પાણિ પાદમ્ સર્વતઃ અક્ષિ શિરો મુખં સર્વતઃ શ્રુતિમત્ (તત્) સર્વં લોકે આવૃત્ય તિષ્ઠતિ||

સર્વેન્દ્રિય ગુણાભાસં સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતમ્|
અસક્તં સર્વભૃચ્છૈવ નિર્ગુણં ગુણભોક્તૃ ચ||

સ|| તત્ સર્વેન્દ્રિય ગુણાભાસમ્ સર્વેન્દ્રિય વિવર્જિતમ્ અસક્તમ્ સર્વભૃત્ ચ એવ નિર્ગુણમ્ ગુણભોક્તૃ ચ (ઇતિ ઉચ્યતે) ||

બહિરન્તશ્ચ ભૂતાનાં અચરં ચરમેવચ|
સૂક્ષ્મત્વાત્ અવિજ્ઞેયં દૂરસ્થં ચાન્તિકેચ તત્ ||

સ|| (તત્) ભૂતાનામ્ બહિઃ અન્તઃ ચ ( સ્થિતમ્), અચરં ચરમેવ ચ, સૂક્ષ્મત્વાત્ અવિજ્ઞેયં તત્ ( બ્રહ્મમ્) દૂરસ્થમ્ અન્તિકેચ (ઇતિ ઉચ્યતે) ||

અવિભક્તં ચ ભૂતેષુ વિભક્તમિવ સ્થિતમ્|
ભૂતભર્તૃચ તત્ જ્ઞેયં ગ્રસિષ્ણુ પ્રભવિષ્ણુ ચ||

સ|| (તત્) ભૂતાનામ્ બહિઃ અન્તઃ ચ ( સ્થિતમ્), અચરં ચરમેવ ચ, સૂક્ષ્મત્વાત્ અવિજ્ઞેયં તત્ ( બ્રહ્મમ્) દૂરસ્થમ્ અન્તિકેચ (ઇતિ ઉચ્યતે) || ભૂતેષુ તત્ અવિભક્તં ચ વિભક્તં ઇવ સ્થિતમ્ ||

જ્યોતિષામપિ તજ્જ્યોતિઃ તમસઃ પરમુચ્યતે|
જ્ઞાનં જ્ઞેયં જ્ઞાનગમ્યં હૃદિ સર્વસ્ય વિષ્ઠિતમ્||

સ|| તત્ જ્યોતિષામપિ જ્યોતિઃ , તમસઃ પરમ્, જ્ઞાનં જ્ઞેયં જ્ઞાનગમ્યં | સર્વસ્ય હૃદિ વિષ્ટિતં ઇતિ ઉચ્યતે||

ઇતિ ક્ષેત્રં તથા જ્ઞાનં જ્ઞેયં ચોક્તં સમાસતઃ|
મદ્ભક્ત એતદ્વિજ્ઞાય મદ્ભાવાયોપપદ્યતે||

સ||ઇતિ ક્ષેત્રં તથા જ્ઞાનં ચ જ્ઞેયં ચ સમાસતઃ ઉક્તમ્ | મદ્ભક્તઃ એતત્ વિજ્ઞાય મદ્ભાવાય ઉપપદ્યતે||

પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ વિદ્ધ્યનાદી ઉભાવપિ|
વિકારાંશ્ચ ગુણાંશ્ચૈવ વિદ્ધિ પ્રકૃતિ સંભવાન્||

સ|| પ્રકૃતિં પુરુષં ચ એવ ઉભૌ અપિ અનાદી વિદ્ધિ |વિકારાં ચ ગુણાન્ ચ એવ પ્રકૃતિ સંભવાન્ ||

કાર્યકારણ કર્તૃત્વે હેતુઃ પ્રકૃતિ રુચ્યતે|
પુરુષઃ સુખદુઃખાનાં ભોક્તૃત્વે હેતુરુચ્યતે||

સ|| કાર્યકારણ કર્તૃત્વે પ્રકૃતિઃ હેતુઃ ઇતિ ) ઉચ્યતે| સુખદુઃખાનાં ભોક્તૃત્વે પુરુષઃ હેતુઃ (ઇતિ) ઉચ્યતે||

પુરુષઃ પ્રકૃતિસ્થો હિ ભુંક્તે પ્રકૃતિજાન્ ગુણાન્|
કારણં ગુણસંગોsસ્ય સદસદ્યોનિજન્મસુ||

સ|| પ્રકૃતિસ્થઃ પુરુષઃ પ્રકૃતિજાન્ ગુણાન્ ભુંકે હિ | ગુણસંગઃ અસ્ય સદસદ્યોનિ જન્મસુ કારણમ્||

ઉપદ્રષ્ટાનુમન્તા ચ ભર્તા ભોક્તા મહેશ્વરઃ|
પરમાત્મેતિ ચાપ્યુક્તો દેહેsસ્મિન્ પુરુષઃ પરઃ||

સ||પુરુષઃ અસ્મિન્ દેહે અપિ પરઃ ઉપદ્રષ્ઠા અનુમન્તા ચ ભર્તા ભોક્તા મહેશ્વરઃ પરમાત્મા ઇતિ ચ ઉક્તઃ |

ય એવં વેત્તિ પુરુષં પ્રકૃતિં ચ ગુણૈઃ સહ|
સર્વથા વર્તમાનોsપિ ન સ ભૂયોsભિજાયતે||

સ|| યઃ એવં પુરુષઃ ગુણૈઃ સહ પ્રકૃતિં વેત્તિ સઃ સર્વથા વર્તમાનઃ અપિ ભૂયઃ ન અભિજાયતે ||

ધ્યાનેનાત્મનિ પસ્યન્તિ કેચિદાત્માનમાત્મના|
અન્યે સાંખ્યેન યોગેન કર્મયોગેન ચાપરે||

સ|| આત્માનં કેચિત્ આત્મના ધ્યાનેન આત્મનિ પશ્યન્તિ | અન્યે સાંખ્યેન યોગેન (પશ્યન્તિ)| અપરે કર્મયોગેન ચ ( પશ્યન્તિ)||

અન્યે ત્વેવ મજાનન્તઃ શ્રુત્વાsન્યેભ્ય ઉપાસતે|
તેsપિ ચાતિતરન્ત્યેવ મૃત્યું શ્રુતિપરાયણઃ||

સ||અન્યેતુ એવમ્ અજાનન્તઃ અન્યેભ્યઃ શ્રુત્વા (બ્રહ્મન્) ઉપાસતે| શ્રુતિપરાયણાઃ તે અપિ મૃત્યું અતિતરન્તિ એવ||

યાવત્સંજાયતે કિંચિત્ સત્વં સ્થાવરજંગમમ્|
ક્ષેત્ર ક્ષેત્રજ્ઞ સંયોગાત્ તદ્વિદ્ધિ ભતર્ષભ||

સ|| હે ભરતર્ષભ ! સ્થાવર જંગમં સત્ત્વમ્ યાવત્ કિંચિત્ સંજાયતે તત્ ક્ષેત્ર ક્ષેત્રજ્ઞ સંયોગાત્ વિદ્ધિ ||

સમં સર્વેષુ ભૂતેષુ તિષ્ઠન્તં પરમેશ્વરમ્|
વિનશ્યત્સ્વવિનશ્યન્તમ્ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ||

સ||સર્વેષુ ભૂતેષુ સમં તિષ્ટન્તં પરમેશ્વરં વિનશ્યત્સુ અવિનશ્યન્તં (ઇતિ) યઃ પશ્યતિ સઃ ( યદાર્થં ) પશ્યતિ||

સમં પશ્યન્ હિ સર્વત્ર સમવસ્થિત મીશ્વરમ્|
ન હિનસ્ત્યાત્મનાssત્માનં તતોયાંતિ પરાંગતિમ્||

સ|| હિ સર્વત્ર સમવસ્થિતમ્ ઈશ્વરમ્ સમં પશ્યન્ અત્મના આત્માનં ન હિનસ્તિ | તતઃ પરાં ગતિં યાતિ||

પ્રકૃત્યૈવ ચ કર્માણિ ક્રિયમાણાનિ સર્વશઃ|
યઃ પશ્યતિ તથાssત્માનં અકર્તારં સ પશ્યતિ||

સ|| યઃ કર્માણિ પ્રકૃત્યા એવ સર્વસઃ ક્રિયમાણાનિ , તથા આત્માનં અકર્તારં ચ પશ્યતિ સઃ (યદાર્થં) પશ્યતિ ||

યથાભૂતપૃથક્ભાવમેકસ્થમનુપશ્યતિ|
તતેવ ચ વિસ્તારં બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા||

સ|| યદા ભૂતપૃથગ્ભાવમ્ એકસ્થં ચ તતઃ એવ વિસ્તારં અનુપશ્યતિ તદા (સઃ) બ્રહ્મન્ સંપદ્યતે||

અનાદિત્વાન્નિર્ગુણત્વાત્ પરમાત્માય મવ્યયઃ|
શરીરસ્થોsપિ કૌન્તેય ન કરોતિ નલિપ્યતે||

સ|| કૌન્તેય અનાદિત્વાત્ નિર્ગુણત્વાત્ અવ્યયઃ અયં પરમાત્મા શરીરસ્થઃ અપિ ન કરોતિ નલિપ્યતે ||

યથા સર્વગતં સૌક્ષ્મ્યાદાકાશં નોપલિપ્યતે|
સર્વત્રાવસ્થિતો દેહે તથાssત્મા નોપલિપ્યતે||

સ|| સર્વગતમ્ આકાશમ્ સૌક્ષ્મ્યાત્ યથા ન ઉપલિપ્યતે તથા સર્વત્રદેહે અવસ્થિતઃ આત્મા ન ઉપલિપ્યતે ||

યથા પ્રકાશયત્યેકઃ કૃત્સ્નં લોકમિમં રવિઃ|
ક્ષેત્રં ક્ષેત્રી તથા કૃત્સ્નં પ્રકાશયતિ ભારત||

સ|| ભારત! એકઃ રવિઃ ઇમમ્ કૃત્સ્નં લોકમ્ યથા પ્રકાશયતિ તથા ક્ષેત્રી ( ક્ષેત્રજ્ઞઃ) કૃત્સ્નં ક્ષેત્રં પ્રકાશયતિ||

ક્ષેત્ર ક્ષેત્રજ્ઞયોરેવં અંતરં જ્ઞાનચક્ષુષા|
ભૂતપ્રકૃતિ મોક્ષં ચ યે વિદુર્યાન્તિ તે પરમ્||

સ||યે જ્ઞાનચક્ષુસા એવં ક્ષેત્ર ક્ષેત્રજ્ઞયોઃ અન્તરમ્ ભૂતપ્રકૃતિ મોક્ષં ચ વિદુઃ તે પરમં ( મોક્ષં) યાન્તિ||

ઇતિ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાસૂપનિષત્સુ બ્રહ્મવિદ્યાયાં યોગશાસ્ત્રે
શ્રીકૃષ્ણાર્જુન સંવાદે ક્ષેત્ર ક્ષેત્રજ્ઞ વિભાગ યોગોનામ
ત્રયોદશોsધ્યાયઃ
ઓં તત્ સત્