||భగవద్గీత ||

|| పదమూడవ అధ్యాయము ||

|| క్షేత్ర క్షేత్రజ్ఞ విభాగయోగము - శ్లోకములు ||

|| Om tat sat ||

శ్రీమద్భగవద్గీత
క్షేత్ర క్షేత్రజ్ఞ విభాగ యోగః
పదమూడవ అధ్యాయము

అర్జున ఉవాచ:
ప్రకృతిం పురుషం చైవ క్షేత్రం క్షేత్రజ్ఞ మేవ చ|
ఏతద్వేదితుమిచ్ఛామి జ్ఞానం జ్ఞేయం చ కేశవ||

స||హే కేశవ ! ప్రకృతిమ్ పురుషం చ ఏవ క్షేత్రం క్షేత్రజ్ఞ ఏవ చ జ్ఞానమ్ జ్ఞేయం చ ఏతత్ వేదితుమ్ ఇచ్ఛామి||

శ్రీభగవానువాచ:

ఇదం శరీరం కౌన్తేయ క్షేత్రమిత్యభిదీయతే|
ఏతద్యోవేత్తి తం ప్రాహుః క్షేత్రజ్ఞ ఇతి తద్విదః ||

స|| కౌన్తేయ! ఇదం శరీరం క్షేత్రం ఇతి అభిదీయతే|ఏతత్ యః వేత్తి తం క్షేత్రజ్ఞః ఇతి తత్ విదః ప్రాహుః||

క్షేత్రజ్ఞం చాపి మాం విద్ధి సర్వక్షేత్రేషు భారత|
క్షేత్ర క్షేత్రజ్ఞయోర్ జ్ఞానం యత్తత్ జ్ఞానం మతం మమ||

స|| హే భారత! సర్వక్షేత్రేషు మామ్ క్షేత్రజ్ఞం చ అపి విద్ధి | క్షేత్ర క్షేత్రజ్ఞయోః జ్ఞానం యత్ తత్ (ఏవ) జ్ఞానం (ఇతి) మమ మతం||

తత్ క్షేత్రం యచ్చ యాదృక్చ యద్వికారి యతశ్చ యత్|
స చ యో యత్ప్రభావశ్చ తత్సమాసేన మే శ్రుణు||

స||తత్ క్షేత్రం యత్ చ ( తత్ క్షేత్రం) యాదృక్ చ ( తత్ క్షేత్రం) యత్ వికారి ( తత్ క్షేత్రం) యతః చ యత్ సః ( క్షేత్రజ్ఞః) చ యః (సః) యత్ ప్రభావః చ తత్ ( సర్వం) సమాసేన ( సంక్షేపేన) మే శృణు |

ఋషిభిర్భహుధా గీతం ఛన్దోభిర్వివిధైః పృథక్ |
బ్రహ్మసూత్రపదైశ్చైవ హేతుమద్భిర్వినిశ్చితైః||

స||( తత్ జ్ఞానం) ఋషిభిః బహుథా పృథక్ వివిధైః ఛన్దోభిః గీతమ్ | హేతుమద్భిః వినిశ్చితైః బ్రహ్మసూత్రపదైఃచ ఏవ ( గీతమ్)

మహాభూతాన్యహంకారో బుద్ధిరవ్యక్తమేవ చ |
ఇన్ద్రియాణి దశైకం చ పంచేన్ద్రియగోచరాః||

స||మహాభూతాని అహంకారః బుద్ధిః అవ్యక్తం ఏవ చ దశ ఏకం చ ఇన్ద్రియాణి పంచ ఇన్ద్రియగోచరాః చ (సమాసేన ఉదాహృతమ్)

ఇచ్ఛాద్వేషః సుఖం దుఃఖం సంఘాతశ్చేతనా ధృతిః|
ఏతత్ క్షేత్రం సమాసేన సవికార ముదాహృతమ్||

స||ఇచ్ఛా ద్వేషః సుఖం దుఃఖంసంఘాతః చేతనా ధృతిః ఏతత్ సవికారం క్షేత్రం సమాసేన ఉదాహృతమ్||

అమానిత్వం అదమ్భిత్వం అహింసా క్షాన్తిరార్జవమ్|
ఆచార్యోపాసనం శౌచం స్థైర్యమాత్మవినిగ్రహః||

స|| అమానిత్వం, అదమ్భిత్వం, అహింసా, క్షాన్తిః, ఆర్జవమ్, అచార్యోపాసనమ్, శౌచమ్ (బాహ్యాంతరశుచిత్వమ్), స్థైర్యమ్, ఆత్మవినిగ్రహః,(ఏతత్ సర్వం జ్ఞానం ఇతి ప్రోక్తమ్)|

ఇన్ద్రియార్థేషు వైరాగ్యం అనహంకార ఏవ చ|
జన్మమృత్యు జరావ్యాధి దుఃఖదోషానుదర్శనమ్||

స|| ఇన్ద్రియార్థేషు వైరాగ్యమ్, అనహంకారః ఏవ చ, జన్మ మృత్యు జరా వ్యాధి దుఃఖ దోషాను దర్శనమ్ (ఏతత్ సర్వం జ్ఞానం ఇతి ప్రోక్తమ్)|

ఆసక్తిః అనభిష్వంగః పుత్రదారగృహాదిషు|
నిత్యం చ సమచిత్తత్వ మిష్టానిష్టోపపత్తిషు||

స|| పుత్రదార గృహాదిషు అనాసక్తిః , అనభిష్వంగః , ఇష్టానిష్ట ఉపపత్తిషు నిత్యం సమచిత్తత్త్వం చ (ఏతత్ సర్వం జ్ఞానం ఇతి ప్రోక్తమ్)|

మయి చానన్యయోగేన భక్తిరవ్యభిచారిణీ|
వివిక్తదేశ సేవిత్వమరతిర్జనసంసది||

స|| మయి అనన్యయోగేన అవ్యభిచారిణీ ( అచంచల) భక్తిః, వివిక్తదేశసేవిత్వమ్ , జనసంసది అరతిః (ఏతత్ సర్వం జ్ఞానం ఇతి ప్రోక్తమ్)|

అధ్యాత్మ జ్ఞాన నిత్యత్వం తత్త్వజ్ఞానార్థదర్శనమ్|
ఏతత్ జ్ఞానమితి ప్రోక్తం అజ్ఞానం యదతోన్యథా||

స|| అధ్యాత్మజ్ఞాన నిత్యత్వం, తత్త్వజ్ఞానార్థ దర్శనమ్, ఏతత్ సర్వం జ్ఞానం ఇతి ప్రోక్తమ్| యత్ అతః అన్యథా తత్ అజ్ఞానం ( ఇతి ప్రోక్తమ్)||

జ్ఞేయం యత్తత్ప్రవక్ష్యామి యత్ జ్ఞాత్వా అమృతమశ్నుతే|
అనాదిమత్పరమం బ్రహ్మ న సత్తన్నాసదుచ్యతే||

స|| యత్ జ్ఞేయం యత్ జ్ఞాత్వాఅమృతం అశ్నుతే తత (హం) ప్రవక్ష్యామి| అనాదిమత్ పరం బ్రహ్మ తత్ సత్ (ఇతి) న ఉచ్యతే| అసత్ ఇతి న ( ఉచ్యతే)|

సర్వతః పాణీపాదం తత్సర్వతోsక్షి శిరోముఖమ్|
సర్వతః శ్రుతిమల్లోకే సర్వమావృత్య తిష్ఠతి||

స|| తత్ సర్వతః పాణి పాదమ్ సర్వతః అక్షి శిరో ముఖం సర్వతః శ్రుతిమత్ (తత్) సర్వం లోకే ఆవృత్య తిష్ఠతి||

సర్వేన్ద్రియ గుణాభాసం సర్వేన్ద్రియవివర్జితమ్|
అసక్తం సర్వభృచ్ఛైవ నిర్గుణం గుణభోక్తృ చ||

స|| తత్ సర్వేన్ద్రియ గుణాభాసమ్ సర్వేన్ద్రియ వివర్జితమ్ అసక్తమ్ సర్వభృత్ చ ఏవ నిర్గుణమ్ గుణభోక్తృ చ (ఇతి ఉచ్యతే) ||

బహిరన్తశ్చ భూతానాం అచరం చరమేవచ|
సూక్ష్మత్వాత్ అవిజ్ఞేయం దూరస్థం చాన్తికేచ తత్ ||

స|| (తత్) భూతానామ్ బహిః అన్తః చ ( స్థితమ్), అచరం చరమేవ చ, సూక్ష్మత్వాత్ అవిజ్ఞేయం తత్ ( బ్రహ్మమ్) దూరస్థమ్ అన్తికేచ (ఇతి ఉచ్యతే) ||

అవిభక్తం చ భూతేషు విభక్తమివ స్థితమ్|
భూతభర్తృచ తత్ జ్ఞేయం గ్రసిష్ణు ప్రభవిష్ణు చ||

స|| (తత్) భూతానామ్ బహిః అన్తః చ ( స్థితమ్), అచరం చరమేవ చ, సూక్ష్మత్వాత్ అవిజ్ఞేయం తత్ ( బ్రహ్మమ్) దూరస్థమ్ అన్తికేచ (ఇతి ఉచ్యతే) || భూతేషు తత్ అవిభక్తం చ విభక్తం ఇవ స్థితమ్ ||

జ్యోతిషామపి తజ్జ్యోతిః తమసః పరముచ్యతే|
జ్ఞానం జ్ఞేయం జ్ఞానగమ్యం హృది సర్వస్య విష్ఠితమ్||

స|| తత్ జ్యోతిషామపి జ్యోతిః , తమసః పరమ్, జ్ఞానం జ్ఞేయం జ్ఞానగమ్యం | సర్వస్య హృది విష్టితం ఇతి ఉచ్యతే||

ఇతి క్షేత్రం తథా జ్ఞానం జ్ఞేయం చోక్తం సమాసతః|
మద్భక్త ఏతద్విజ్ఞాయ మద్భావాయోపపద్యతే||

స||ఇతి క్షేత్రం తథా జ్ఞానం చ జ్ఞేయం చ సమాసతః ఉక్తమ్ | మద్భక్తః ఏతత్ విజ్ఞాయ మద్భావాయ ఉపపద్యతే||

ప్రకృతిం పురుషం చైవ విద్ధ్యనాదీ ఉభావపి|
వికారాంశ్చ గుణాంశ్చైవ విద్ధి ప్రకృతి సంభవాన్||

స|| ప్రకృతిం పురుషం చ ఏవ ఉభౌ అపి అనాదీ విద్ధి |వికారాం చ గుణాన్ చ ఏవ ప్రకృతి సంభవాన్ ||

కార్యకారణ కర్తృత్వే హేతుః ప్రకృతి రుచ్యతే|
పురుషః సుఖదుఃఖానాం భోక్తృత్వే హేతురుచ్యతే||

స|| కార్యకారణ కర్తృత్వే ప్రకృతిః హేతుః ఇతి ) ఉచ్యతే| సుఖదుఃఖానాం భోక్తృత్వే పురుషః హేతుః (ఇతి) ఉచ్యతే||

పురుషః ప్రకృతిస్థో హి భుంక్తే ప్రకృతిజాన్ గుణాన్|
కారణం గుణసంగోsస్య సదసద్యోనిజన్మసు||

స|| ప్రకృతిస్థః పురుషః ప్రకృతిజాన్ గుణాన్ భుంకే హి | గుణసంగః అస్య సదసద్యోని జన్మసు కారణమ్||

ఉపద్రష్టానుమన్తా చ భర్తా భోక్తా మహేశ్వరః|
పరమాత్మేతి చాప్యుక్తో దేహేsస్మిన్ పురుషః పరః||

స||పురుషః అస్మిన్ దేహే అపి పరః ఉపద్రష్ఠా అనుమన్తా చ భర్తా భోక్తా మహేశ్వరః పరమాత్మా ఇతి చ ఉక్తః |

య ఏవం వేత్తి పురుషం ప్రకృతిం చ గుణైః సహ|
సర్వథా వర్తమానోsపి న స భూయోsభిజాయతే||

స|| యః ఏవం పురుషః గుణైః సహ ప్రకృతిం వేత్తి సః సర్వథా వర్తమానః అపి భూయః న అభిజాయతే ||

ధ్యానేనాత్మని పస్యన్తి కేచిదాత్మానమాత్మనా|
అన్యే సాంఖ్యేన యోగేన కర్మయోగేన చాపరే||

స|| ఆత్మానం కేచిత్ ఆత్మనా ధ్యానేన ఆత్మని పశ్యన్తి | అన్యే సాంఖ్యేన యోగేన (పశ్యన్తి)| అపరే కర్మయొగేన చ ( పశ్యన్తి)||

అన్యే త్వేవ మజానన్తః శ్రుత్వాsన్యేభ్య ఉపాసతే|
తేsపి చాతితరన్త్యేవ మృత్యుం శ్రుతిపరాయణః||

స||అన్యేతు ఏవమ్ అజానన్తః అన్యేభ్యః శ్రుత్వా (బ్రహ్మన్) ఉపాసతే| శ్రుతిపరాయణాః తే అపి మృత్యుం అతితరన్తి ఏవ||

యావత్సంజాయతే కించిత్ సత్వం స్థావరజంగమమ్|
క్షేత్ర క్షేత్రజ్ఞ సంయోగాత్ తద్విద్ధి భతర్షభ||

స|| హే భరతర్షభ ! స్థావర జంగమం సత్త్వమ్ యావత్ కించిత్ సంజాయతే తత్ క్షేత్ర క్షేత్రజ్ఞ సంయోగాత్ విద్ధి ||

సమం సర్వేషు భూతేషు తిష్ఠన్తం పరమేశ్వరమ్|
వినశ్యత్స్వవినశ్యన్తమ్ యః పశ్యతి స పశ్యతి||

స||సర్వేషు భూతేషు సమం తిష్టన్తం పరమేశ్వరం వినశ్యత్సు అవినశ్యన్తం (ఇతి) యః పశ్యతి సః ( యదార్థం ) పశ్యతి||

సమం పశ్యన్ హి సర్వత్ర సమవస్థిత మీశ్వరమ్|
న హినస్త్యాత్మనాssత్మానం తతోయాంతి పరాంగతిమ్||

స|| హి సర్వత్ర సమవస్థితమ్ ఈశ్వరమ్ సమం పశ్యన్ అత్మనా ఆత్మానం న హినస్తి | తతః పరాం గతిం యాతి||

ప్రకృత్యైవ చ కర్మాణి క్రియమాణాని సర్వశః|
యః పశ్యతి తథాssత్మానం అకర్తారం స పశ్యతి||

స|| యః కర్మాణి ప్రకృత్యా ఏవ సర్వసః క్రియమాణాని , తథా ఆత్మానం అకర్తారం చ పశ్యతి సః (యదార్థం) పశ్యతి ||

యథాభూతపృథక్భావమేకస్థమనుపశ్యతి|
తతేవ చ విస్తారం బ్రహ్మ సంపద్యతే తదా||

స|| యదా భూతపృథగ్భావమ్ ఏకస్థం చ తతః ఏవ విస్తారం అనుపశ్యతి తదా (సః) బ్రహ్మన్ సంపద్యతే||

అనాదిత్వాన్నిర్గుణత్వాత్ పరమాత్మాయ మవ్యయః|
శరీరస్థోsపి కౌన్తేయ న కరోతి నలిప్యతే||

స|| కౌన్తేయ అనాదిత్వాత్ నిర్గుణత్వాత్ అవ్యయః అయం పరమాత్మా శరీరస్థః అపి న కరోతి నలిప్యతే ||

యథా సర్వగతం సౌక్ష్మ్యాదాకాశం నోపలిప్యతే|
సర్వత్రావస్థితో దేహే తథాssత్మా నోపలిప్యతే||

స|| సర్వగతమ్ ఆకాశమ్ సౌక్ష్మ్యాత్ యథా న ఉపలిప్యతే తథా సర్వత్రదేహే అవస్థితః ఆత్మా న ఉపలిప్యతే ||

యథా ప్రకాశయత్యేకః కృత్స్నం లోకమిమం రవిః|
క్షేత్రం క్షేత్రీ తథా కృత్స్నం ప్రకాశయతి భారత||

స|| భారత! ఏకః రవిః ఇమమ్ కృత్స్నం లోకమ్ యథా ప్రకాశయతి తథా క్షేత్రీ ( క్షేత్రజ్ఞః) కృత్స్నం క్షేత్రం ప్రకాశయతి||

క్షేత్ర క్షేత్రజ్ఞయోరేవం అంతరం జ్ఞానచక్షుషా|
భూతప్రకృతి మోక్షం చ యే విదుర్యాన్తి తే పరమ్||

స||యే జ్ఞానచక్షుసా ఏవం క్షేత్ర క్షేత్రజ్ఞయోః అన్తరమ్ భూతప్రకృతి మోక్షం చ విదుః తే పరమం ( మోక్షం) యాన్తి||

ఇతి శ్రీమద్భగవద్గీతాసూపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే
శ్రీకృష్ణార్జున సంవాదే క్షేత్ర క్షేత్రజ్ఞ విభాగ యోగోనామ
త్రయోదశోsధ్యాయః
ఓం తత్ సత్