Bhagavadgita !

Chapter 18

Slokas- Moksha Sannyasa Yoga

||om tat sat||

શ્રીમદ્ભગવદ્ગીત
મોક્ષસન્ન્યાસ યોગમુ
પદુનેનિમિદવ અધ્યાયમુ

અર્જુન ઉવાચ:
સન્ન્યાસસ્ય મહાબાહો તત્ત્વમિચ્છામિ વેદિતુમ્|
ત્યાગસ્ય ચ હૃષીકેશ પૃથક્કેશિ નિષૂદન ||1||

સ|| હે મહાબાહો !હે હૃષીકેશ ! હે કેશિ નિષૂદન! સન્ન્યાસસ્ય ત્યાગસ્ય તત્ત્વં પૃથક્ વેદિતું ઇચ્છામિ||

શ્રીભગવાનુવાચ:
કામ્યાનાં કર્મણં ન્યાસં સન્ન્યાસં કવયો વિદુઃ|
સર્વકર્મફલત્યાગં પ્રાહુઃ ત્યાગં વિચક્ષણાઃ||2||

સ|| કામ્યાનામ્ કર્મણામ્ ન્યાસં સન્ન્યાસં કવયઃ વિદુઃ| સર્વકર્મફલત્યાગમ્ ત્યાગમ્ વિચક્ષણાઃ પ્રાહુઃ||

ત્યાજ્યં દોષવદિત્યેકે કર્મ પ્રાહુઃ મનીષિણઃ|
યજ્ઞદાન તપઃ કર્મ ન ત્યાજ્યમિતિ ચાપરે||3||

સ|| એકે મનીષિણઃ દોષવત્ કર્મ ત્યાજ્યમ્ ઇતિ પ્રાહુઃ|અપરે યજ્ઞ દાન તપઃ કર્મ ન ત્યાજ્યં ઇતિ ચ||

નિશ્ચયં શૃણુમે તત્ર ત્યાગે ભરતસત્તમ|
ત્યાગોહિ પુરુષવ્યાઘ્ર ત્રિવિધઃ સમ્પ્રકીર્તિતઃ||4||

સ|| હે ભરત સત્તમ! તત્ર ત્યાગે મે નિશ્ચયમ્ શૃણુ | હે પુરુષવ્યાઘ્ર ત્યાગઃ ત્રિવિધઃ સંપ્રકીર્તિતઃ||

યજ્ઞદાન તપઃ કર્મ ન ત્યાજ્યં કાર્યમેવતત્ |
યજ્ઞોદાનં તપશ્ચૈવ પાવનાનિ મનીષિણામ્||5||

સ|| યજ્ઞ દાન તપઃ કર્મ ન ત્યાજ્યં | (સા) કાર્યં એવ ચ| યજ્ઞઃ તપઃ દાનં ( અફલાભિસક્ત) મનીષિણામ્ પાવનાનિ ( ભવન્તિ)||

એતાન્યપિ તુ કર્માણિ સંગં ત્યક્ત્વા ફલાનિ ચ|
કર્તવ્યાનીતિ મે પાર્થ નિશ્ચિતં મતમુત્તમમ્||6||

સ|| હે પાર્થ! એતાનિ કર્માણિ અપિ સઙ્ગમ્ ત્યક્ત્વા ફલાનિ ચ ત્યક્ત્વા કર્તવ્યાનિ ઇતિ મે નિશ્ચિતમ્ ઉત્તમમ્ મતમ્||

નિયતસ્ય તુ સન્ન્યાસઃ કર્મણો નોપપદ્યતે|
મોહાત્તસ્ય પરિત્યાગઃ તામસઃ પરિકીર્તિતઃ||7||

સ|| નિયતસ્ય ( વેદોક્ત) કર્મણઃ સન્ન્યસઃ તુ ન ઉપપદ્યતે| મોહાત્ તસ્ય પરિગ્રહઃતામસઃ ( તામસત્યાગઃ) ઇતિ પરિકીર્તિતઃ||

દુઃખમિત્યેવ યત્કર્મ કાયક્લેશભયાત્ત્યજેત્|
સકૃત્વા રાજસં ત્યાગં નૈવ ત્યાગફલં લભેત્||8||

સ|| યઃ યત્ કર્મ કાય ક્લેશ ભયાત્ દુઃખં ઇતિ એવ ( મત્વા) ત્યજેત્ , સઃ રાજસમ્ ત્યાગં કૃત્વા ત્યાગફલમ્ ન લભેત્ એવ||

કાર્યમિત્યેવ યત્કર્મ નિયતં ક્રિયતેsર્જુન|
સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલં ચૈવ ત્યાગઃ સાત્ત્વિકોમતઃ||9||

સ|| હે અર્જુન! નિયતમ્ યત્ કર્મ કાર્યં ઇતિ એવ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલં એવ ચ ત્યક્ત્વા ક્રિયતે સઃ ત્યાગઃ સાત્ત્વિકઃ ઇતિ મતઃ||

ન દ્વેષ્ટ્યકુશલં કર્મ કુશલેનાનુસજ્જતે|
ત્યાગી સત્ત્વસમાવિષ્ટો મેધાવી ચ્છિન્નસંશયઃ||10||

સ|| સત્ત્વ સમાવિષ્ટઃ મેધાવી છિન્ન સંશયઃ ત્યાગી અકુશલમ્ કર્મ નદ્વેષ્ટિ | કુશલે (કર્મે) ન અનુષજ્જતે ( અનાસક્તઃ ભવતિ)||

નહિ દેહભૃતા શક્યં ત્યક્તું કર્માણ્યશેષતઃ|
યસ્તુ કર્મફલત્યાગી સ ત્યાગીત્યભિદીયતે||11||

સ|| કર્માણિ અશેષતઃ ( સંપૂર્ણરૂપેણ) ત્યક્તુમ્ દેહભૃતા ન શક્યં હિ | યઃ તુ કર્મ ફલ ત્યાગી ( ભવતિ) સઃ ત્યાગી ઇતિ અભિદીયતે||

અનિષ્ટમિષ્ટં મિશ્રં ચ ત્રિવિધઃ કર્મણઃ ફલમ્|
ભવત્યત્યાગિનાં પ્રેત્ય ન તુ સન્ન્યાસિનાં ક્વચિત્||12||

સ|| અનિષ્ટં ઇષ્ટમ્ મિશ્રં ચ ત્રિવિધં કર્મણઃ ફલમ્ અત્યાગિનામ્ પ્રેત્ય ભવતિ |( કર્મફલત્યાગિનાં) સન્ન્યાસિનાં તુ ક્વચિત્ ન||

પઞ્ચૈતાનિ મહાબાહો કારણાનિ નિબોધમે|
સાઙ્ખ્યે કૃતાન્તે પ્રોક્તાનિ સિદ્ધયે સર્વકર્મણામ્||13||

સ|| હે મહાબાહો ! સર્વકર્મણાં સિદ્ધયે કૃતાન્તે સાંખ્યે પ્રોક્તાનિ એતાનિ પઞ્ચકારણાનિ મે વચનાત્ નિબોધ|

અધિષ્ટાનં તથા કર્તા કરણં ચ પૃથગ્વિધમ્ |
વિવિધાશ્ચ પૃથક્ચેષ્ટા દૈવં ચૈવાત્ર પઞ્ચમમ્||14||

સ|| અત્ર અધિષ્ટાનમ્ તથા કર્તા પૃથક્ વિધં કરણં ચ વિવિધાઃ ચેષ્ટાઃ( ક્રિયાઃ) ચ પઞ્ચમમ્ દૈવં ચ ( કારણાનિ ભવન્તિ)|

શરીરવાઙ્મનોભિર્યત્ કર્મ પ્રારભતે નરઃ|
ન્યાયં વા વિપરીતં વા પઞ્ચૈતે તસ્ય હેતવઃ||15||

સ|| નરઃ શરીરવાઙ્મનોભિઃ ન્યાયં વા વિપરીતં વા યત્ કર્મ પ્રારભતે તસ્ય એતે પઞ્ચ હેતવઃ (અસ્તિ)||

તત્રૈવં સતિ કર્તારં આત્માનં કેવલં તુ યઃ|
પશ્યત્યકૃત બુદ્ધિત્વાન્ ન સ પશ્યતિ દુર્મતિઃ||16||

સ|| તત્ર એવં સતિ યઃ અકૃત બુદ્ધિત્વાત્ કેવલં આત્માનં તુ કર્તારમ્ પશ્યતિ સઃ દુર્મતિઃ ( આત્મ સ્વરૂપં વા કર્મ સ્વરૂપં) ન પશ્યતિ||

યસ્ય નાહઙ્કૃતો ભાવો બુદ્ધિર્યસ્ય ન લિપ્યતે|
હત્વાsપિ સ ઇમાંલ્લોકાન્ ન હન્તિ ન નિબધ્યતે||17||

સ|| યસ્ય અહં કૃતઃ ભાવઃ ન ( ભવતિ) , યસ્ય બુદ્ધિઃ ( કર્મણાં) ન લિપ્યતે સઃ ઇમાન્ લોકાન્ હત્વા અપિ ન હન્તિ | સઃ (કર્માત્ ) ન નિબધ્યતે||

જ્ઞાનં જ્ઞેયં પરિજ્ઞાતા ત્રિવિધા કર્મ ચોદના|
કરણં કર્મ કર્તેતિ ત્રિવિધઃ કર્મસઙ્ગ્રહઃ||18||

સ|| કર્મ ચોદના જ્ઞાનં જ્ઞેયં પરિજ્ઞાતા ઇતિ ત્રિવિધા | કર્મ સંગ્રહઃ કરણમ્ આ ઇતિ ત્રિવિધઃ||

જ્ઞાનં કર્મ ચ કર્તા ચ ત્રિધૈવ ગુણભેદતઃ|
પ્રોચ્યતે ગુણસઙ્ખ્યાને યથાવત્ શૃણુતાન્યપિ||19||

સ|| ગુણસંખ્યાને જ્ઞાનમ્ કર્મ ચ કર્તા ચ ગુણભેદતઃ ત્રિધા એવ પ્રોચ્યતે | તાનિ અપિ યથાવત્ શૃણુ||

સર્વભૂતેષુ યૈનૈકં ભાવમવ્યયમીક્ષતે|
અવિભક્તં વિભક્તેષુ તત્ જ્ઞાનં વિદ્ધિ સાત્ત્વિકમ્||20||

સ|| વિભક્તેષુ સર્વભૂતેષુ એકમ્‌અવ્યયમ્ ભાવમ્ યેન અવિભક્તમ્ ઈક્ષતે તત્ જ્ઞાનમ્ સાત્વિકમ્ વિદ્ધિ||

પૃથક્ત્વેનતુ યજ્ઞાનં નાનાભાવાન્પૃથગ્વિધાન્|
વેત્તિ સર્વેષુ ભૂતેષુ તત્ જ્ઞાનં વિદ્ધિ રાજસમ્||21||

સ|| યત્ જ્ઞાનં સર્વેષુ ભૂતેષુ પૃથક્ વિધાન્ નાનાભાવાન્ પૃથક્ત્વેનતુ વેત્તિ તત્ જ્ઞાનં રાજસમ્ વિદ્ધિ||

યત્તુ કૃત્સ્નવદેકસ્મિન્ કાર્યેસક્તમહૈતુકમ્|
અતત્ત્વાર્થવદલ્પં ચ તત્તામસમુદાહૃતમ્||22||

સ|| યત્ તુ એકસ્મિન્ કાર્યે કૃત્સ્નવત્ સક્તમ્ અહૈતુકમ્ અતત્ત્વાર્થવત્ અલ્પં ચ તત્ જ્ઞાનં તામસં ઉદાહૃતમ્||

નિયતં સઙ્ગરહિતમ્ અરાગદ્વેષતઃ કૃતમ્|
અફલપ્રેપ્સુના કર્મયત્ તત્ સાત્ત્વિકમુચ્યતે||23||

સ|| નિયતમ્ યત્ કર્મ અફલપ્રેપ્સુના સઙ્ગરહિતમ્ અરાગદ્વેષતઃ કૃતમ્ તત્ સાત્વિકમ્ કર્મ ઇતિ ઉચ્યતે||

યત્તુકામેપ્સુના કર્મ સાહઙ્કારેણ વાપુનઃ|
ક્રિયતે બહુળાયાસં તદ્રાજસમુદાહૃતમ્||24||

સ|| કામેપ્સુના પુનઃ સાહંકારેણ વા બહુળાયાસં યત્ કર્મ તુ ક્રિયતે તત્ કર્મ રાજસમ્ ઉદાહૃતમ્||

અનુબન્ધં ક્ષયં હિંસા મનપેક્ષ્ય ચ પૌરુષમ્|
મોહાદારભ્યતે કર્મ યત્ તત્ તામસમુચ્યતે||25||

સ|| અનુબન્ધમ્ ક્ષયમ્ હિંસાં પૌરુષં અનપેક્ષ્ય મોહાત્ યત્ કર્મ આરભ્યતે તત્ તામસં ઉચ્યતે||

મુક્તસઙ્ગોsનહં વાદી ધૃત્સાહસમન્વિતઃ|
સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોર્નિવિકારઃ કર્તા સાત્ત્વિક મુચ્યતે||26||

સ|| મુક્ત સઙ્ગઃ અનહં વાદી ધૃત્યુત્સાહ સમન્વિતઃ સદ્ધ્યસિદ્ધોઃ નિર્વિકારઃ કર્તા સાત્વિકઃ કર્તા ઇતિ ઉચ્યતે||

રાગી કર્મ ફલપ્રેપ્સુઃ લુબ્ધો હિંસાત્મકોsશુચિઃ|
હર્ષશોકાન્વિતઃ કર્તા રાજસઃ પરિકીર્તિતઃ||27||

સ|| રાગી કર્મફલપ્રેપ્સુઃ લુબ્ધઃ હિંસાત્મકઃ હર્ષશોકાન્વિતઃ કર્તા રાજસઃ કર્તા ઇતિ પરિકીર્તિતઃ||

અયુક્તઃ પ્રાકૃતઃ સ્તબ્ધઃ શઠો નૈષ્કૃતિકોsલસઃ|
વિષાદી દીર્ઘસૂત્રી ચ કર્તા તામસ ઉચ્યતે||28||

સ|| અયુક્તઃ પ્રાકૃતઃ સ્તબ્ધઃ શઠઃ નૈષ્કૃતિકઃ આલસઃ વિષાદી દીર્ઘસૂત્રી ચ કર્તા તામસ કર્તા ઇતિ ઉચ્યતે||

બુદ્ધેર્ભેદં ધૃતેશ્ચૈવ ગુણતઃ ત્રિવિધં શૃણુ|
પ્રોચ્યમાનમશેષેણ પૃથક્ત્વેન ધનંજય||29||

સ||હે ધનંજય ! બુદ્ધેઃ ધૃતેઃ ચ એવ ભેદમ્ ગુણતઃ ત્રિવિધમ્ પૃથક્ત્વેન અશેષેણ ( સંપૂર્ણ સ્વરૂપેન) પ્રોચય્માનમ્ શૃણુ||

પ્રવૃત્તિંચ નિવૃત્તિંચ કાર્યાકાર્યે ભયાભયે|
બન્ધં મોક્ષં ચ યા વેત્તિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ સાત્ત્વિકી||30||

સ||હે પાર્થ| યા બુદ્ધેઃ પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ કાર્યા કાર્યે ભયા ભયે બંધમ્ મોક્ષં ચ વેત્તિ સા બુદ્ધિ સાત્વિકી ||

યયા ધર્મમધર્મં ચ કાર્યં ચ અકાર્યમેવ ચ|
અયથાવત્પ્રજાનાતિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ રાજસી||31||

સ||હે પાર્થ ! યયા ધર્મં અધર્મં ચ કાર્યં ચ અકાર્યમેવ ચ અ યથાવત્ પ્રજાનાતિ સાબુદ્ધિઃ રાજસી||

અધર્મં ધર્મમિતિ યા મન્યતે તમસાssવૃતા|
સર્વાર્થાન્ વિપરીતાંશ્ચ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ તામસી||32||

સ|| હે પાર્થ ! યા બુદ્ધિ તમસા આવૃતા અધર્મં ધર્મં ઇતિ સર્વાર્થાન્ વિપરીતાન્ ચ મન્યતે સા બુદ્ધિઃ તમાસી ||

ધૃત્યા યયા ધારયતે મનઃ પ્રાણેન્દ્રિયક્રિયાઃ|
યોગેનાવ્યભિચારિણ્યા ધૃતિઃ સા પાર્થ સાત્ત્વિકી||33||

સ|| હે પાર્થ! અવ્યભિચારિણ્યા યયા ધૃત્યા (યુક્તઃ) મનઃ પ્રાણેન્દ્રિય ક્રિયાઃ યોગેનધારયતે સાધૃતિઃ સાત્વિકી ધૃતિઃ||

યયાતુ ધર્મકામાર્થાન્ ધૃત્યા ધારયતેsર્જુન|
પ્રસઙ્ગેન ફલાકાંક્ષી ધૃતિઃ સા પાર્થ રાજસી||34||

સ|| હે પાર્થ યયા ધૃત્યા તુ ફલાકાંક્ષી ધર્મ કામાર્થાન્ પ્રસઙ્ગેન ધારયતે સા ધૃતિઃ (વિદ્ધિ) રાજસી||

યયા સ્વપ્નં ભયં શોકં વિષાદં મદમેવ ચ|
ન વિમુઞ્ચતિ દુર્મેધા ધૃતિઃ સા પાર્થ તામસી||35||

સ|| હે પાર્ય્હ યયા દુર્મેધાઃ સ્વપ્નં ભયમ્ શોકમ્ વિષાદમ્ મદં એવ ચ ન વિમુઞ્ચતિ સાધૃતિઃ (વિદ્ધિ ) તામસી||

સુખં ત્વિદાનીં ત્રિવિધં શૃણુમે ભરતર્ષભ|
અભ્યાસાદ્રમતે યત્ર દુઃખાન્તં ચ નિગચ્છતિ||36||

સ|| હે ભરતર્ષભ ! યત્ર અભ્યાસાત્ રમતે દુઃખાન્તં ચ નિગચ્છતિ સુખમ્ તુ | ઇદાનીમ્ ત્રિવિધમ્ મે વચનાત્ શૃણુ||

યત્તદગ્રે વિષમિવ પરિણામેsમૃતોપમમ્|
તત્ સુખં સાત્ત્વિકં પ્રોક્તં આત્મબુદ્ધિ પ્રસાદજમ્||37||

સ|| યત્ તત્ અગ્રે વિષમિવ પરિણામે અમૃતોપમમ્ આત્મબુદ્ધિ પ્રસાદજમ્ તત્ સુખં સાત્ત્વિકંપ્રોક્તમ્||

વિષયેન્દ્રિય સંયોગા દ્યત્ત દગ્રેsમૃતોપમમ્|
પરિણામે વિષમિવ તત્ સુખં રાજસં સ્મૃતં||38||

સ|| યત્ તત્ વિષયેન્દ્રિય સંયોગાત્ અગ્રે અમૃતોપમમ્ પરિણામે વિષમ્ ઇવ ભવતિ તત્ સુખમ્ રાજસમ્ સ્મૃતમ્||

યદગ્રે ચાનુબન્દે ચ સુખં મોહનમાત્મનઃ|
નિદ્રાલસ્ય પ્રમાદોત્થં તત્ તામસમુદાહૃતમ્||39||

સ|| નિદ્ર આલસ્ય પરામાદોત્થમ્ યત્ સુખમ્ અગ્રેચ અનુબન્ધે ચ આત્મનઃ મોહનમ્ ( કરોતિ) તત્ તામસમ્ ઉદાહૃતમ્||

ન તદસ્તિ પૃથિવ્યાં વા દિવિ દેવેષુ વાપુનઃ|
સત્ત્વં પ્રકૃતિજૈર્મુક્તં યથેભિસ્સ્યાત્રિભિર્ગુણૈઃ||40||

સ|| પ્રકૃતિજૈઃ એભિઃ ત્રિભિઃ ગુણૈઃ મુક્તમ્ સત્ત્વમ્ યત્ સ્યાત્ તત પૃથિવ્યાં વા પુનઃ દિવિ દેવેષુ ન અસ્તિ||

બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિયવિશાં શૂદ્રાણાં ચ પરન્તપ|
કર્માણી પ્રવિભક્તાનિ સ્વભાવ પ્રભાવપ્રભવૈર્ગુણૈઃ||41||

સ|| હે પરન્તપ! બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિય વિશામ્ શૂદ્રાણાં ચ કર્માણિ સ્વભાવપ્રભવૈઃ ગુણૈઃ પ્રવિભક્તાનિ||

શમો દમઃ તપઃ શૌચં ક્ષાન્તિરાર્જવમેવ ચ |
જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમાસ્તિક્યં બ્રાહ્મં કર્મ સ્વભાવજમ્||42||

સ|| શમઃ દમઃ તપઃ શૌચમ્ ક્ષાન્તિઃ આર્જવમ્ એવ ચ જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમાસ્તિક્યં સ્વભાવજમ્ બ્રાહ્મં કર્મ ||

શૌર્યં તેજો ધૃતિર્દાક્ષ્યં યુદ્ધેચાપ્ય પલાયનમ્|
દાનમીશ્વરભાવશ્ચ ક્ષાત્રં કર્મ સ્વભાવજમ્||43||

સ|| શૌર્યં તેજઃ ધૃતિઃ દાક્ષ્યમ્ યુદ્ધે અપલાયનમ્ અપિ ચ દાનં ઈશ્વરભાવઃ ચ સ્વભાવજમ્ ક્ષાત્ર કર્મ||

કૃષિ ગોરક્ષવાણિજ્યં વૈશ્યં કર્મ સ્વભાવજમ્|
પરિચર્યાત્મકં કર્મ શૂદ્રસ્યાપિ સ્વભાવજમ્||44||

સ|| કૃષિ ગોરક્ષ વાણિજ્યં સ્વભાવજમ્ વૈશ્ય કર્મ ( ભવતિ)| અપિ પરિચર્યાત્મકં કર્મ શૂદ્રસ્ય સ્વભાવજમ્ ||

સ્વે સ્વે કર્મણ્યભિરતઃ સંસિદ્ધિં લભતે નરઃ|
સ્વકર્મ નિરતઃ સિદ્ધિં યથા વિન્દતિ તત્ શૃણુ||45||

સ|| સ્વે સ્વે કર્મણિ અભિરતઃ નરઃ સંસિદ્ધિં લભતે સ્વકર્મનિરતઃ યથા સિદ્ધિં વિન્દતિ તત્ શૃણુ||

યતઃ પ્રવૃતિર્ભૂતાનાં યેન સર્વમિદં તતમ્|
સ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃ||46||

સ|| યતઃ ભૂતાનાં પ્રવૃત્તિઃ યેન ઇદમ્ સર્વં તતમ્ તં માનવઃ સ્વકર્મણા અભ્યર્ચ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ||

શ્રેયાન્ સ્વધર્મો વિગુણઃ પરધર્માત્સ્વનુષ્ઠિતાત્|
સ્વભાવનિયતં કર્મ કુર્વન્નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્||47||

સ|| સ્વધર્મઃ વિગુણઃ અપિ અનુષ્ઠિતાત્ પરધર્માત્ શ્રેયાન્ | સ્વભાવ નિયતમ્ કર્મ કુર્વન્ કિલ્બિષમ્( પાપમ્) ન આપ્નોતિ||

સહજં કર્મ કૌન્તેય સદોષમપિ ન ત્યજેત્|
સર્વારમ્ભહિ દોષેણ ધૂમેનાગ્નિરિવાવૃતાઃ||48||

સ|| કૌન્તેય ! સહજમ્ કર્મ સદોષમપિ ન ત્યજેત્ | ધૂમેન અગ્નિઃ ઇવ સર્વારમ્ભાઃ દોષેણ આવૃતાઃ હિ ||

અસક્તિ બુદ્ધિઃ સર્વત્ર જિતાત્મા વિગતસ્પૃહઃ|
નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધિં પરમાં સન્ન્યાસેનાધિ ગચ્છતિ||49||

સ|| સર્વત્ર અસક્ત બુદ્ધિઃ જિતાત્મ વિગતસ્પૃહઃ સન્ન્યાસેન પરમામ્ નૈષ્કર્મ્ય સિદ્ધિં અધિગચ્છતિ||

સિદ્ધિં પ્રાપ્તો યથા બ્રહ્મ તથાssપ્નોતિ નિબોધમે|
સમાસેનૈવ કૌન્તેય નિષ્ઠા જ્ઞાનસ્ય યા પરા|| 50||

સ|| હે કૌન્તેય! સિદ્ધિં પ્રાપ્તઃ યથા બ્રહ્મમાપ્નોતિ તથા જ્ઞાનસ્ય પરા નિષ્ઠાયા યદ્ અસ્તિ તત્ સમાસેન એવ મે નિબોધ||

બુદ્ધ્યા વિશુદ્ધયા યુક્તો ધૃત્યાssત્માનં નિયમ્ય ચ|
શબ્દાદીન્ વિષયાં સ્ત્યક્ત્વા રાગદ્વેષૌ વ્યુદસ્ય ચ||51||
વિવિક્તસેવી લઘ્વાશી યતવાક્કાયમાનસઃ|
ધ્યાનયોગપરો નિત્યં વૈરાગ્યં સમુપાશ્રિતઃ||52||
અહઙ્કારં બલં દર્પં કામં ક્રોધં પરિગ્રહમ્|
વિમુચ્ય નિર્મમઃ શાન્તો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે||53||

સ|| વિશુદ્ધયા બુદ્ધ્યા યુક્તઃ ધૃત્યા આત્માનમ્ નિયમ્યચ શબ્દાદીન્ વિષયાન્ ત્યક્ત્વા રાગદ્વેષૌ વ્યુદસ્ય ચ વિવિક્તસેવી લઘ્વાશી યતવાક્કાયમાનસઃ નિત્યં ધ્યાન યોગ પરઃ વૈરાગ્યં સમુપાશ્રિતઃ અહંકારં બલં દર્પં કામમ્ ક્રોધમ્ પરિગ્રહમ્ વિમુચ્ય નિર્ મમઃ શાંતઃ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે||

બ્રહ્મભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા ન શોચતિ નાકાંક્ષતિ|
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ મદ્ભક્તિં લભતે પરામ્||54||

સ|| બ્રહ્મભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા ન શોચતિ ન કાંક્ષતિ | સર્વેષુ ભૂતેષુ સમઃ પરાં મદ્ભક્તિં લભતે||

ભક્ત્યામામભિજાનાતિ યાવાન્યશ્ચાસ્મિ તત્ત્વતઃ|
તતો માં તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા વિશતે તદનન્તરમ્||55||

સ|| ભક્ત્યા મામ્ તત્ત્વતઃ યાવાન્ યઃ ચ અસ્મિ તતઃ મામ્ તત્ત્વતઃ જ્ઞાત્વા તદન્તરમ્ વિશતે||

સર્વકર્માણ્યપિ સદા કુર્વાણો મદ્વ્યપાશ્રયઃ|
મત્પ્રસાદાદવાપ્નોતિ શાશ્વતં પદમવ્યયમ્||56||

સ||સર્વકર્માણિ સદા કુર્વાણઃ અપિ મદ્વ્યાપાશ્રયઃ મત્પ્રાસાદાત્ અવ્યયમ્ શાશ્વતમ્ પદમ્ આપ્નોતિ||

ચેતસા સર્વ કર્માણિ મયિ સન્ન્યસ્ય મત્પરઃ|
બુદ્ધિયોગમુપાશ્રિત્ય મચ્ચિત્તઃ સતતં ભવ||57||

સ|| સર્વકર્માણિ ચેતસા મયિ સન્ન્યસ્ય મત્પરઃ બુદ્ધિયોગમ્ ઉપાશ્રિત્ય સતતમ્ મચ્ચિત્તઃ ભવ||

મચ્ચિત્તસર્વદુર્ગાણિ મત્પ્રસાદાત્તરિષ્યસિ|
અથ ચેત્ત્વમહઙ્કારાન્ ન શ્રોષ્યસિ વિનંક્ષ્યસિ||58||

સ|| મચ્ચિત્તઃ મત્પ્રસાદાત્ સર્વદુર્ગાણિ તરિષ્યસિ| અથ ત્વમ્ અહંકારાત્ ન સોષ્યસિ ચેત્ વિનંક્ષ્યસિ||

યદ્યહઙ્કારમાશ્રિત્ય નયોત્સ્ય ઇતિ મન્યસે|
મિથ્યૈષ વ્યવસાયસ્તે પ્રકૃતિસ્ત્વાં નિયોક્ષયતિ||59||

સ|| યદિ અહંકારમ્ આશ્રિત્ય ન યોત્સ્યે ઇતિ મન્યસે ચેત્ એષઃ તે વ્યવસાયઃ મિથ્યા પ્રકૃતિઃ ત્વામ્ નિયોક્ષ્યતિ ||

સ્વભાવજેન કૌન્તેય નિબદ્ધસ્સ્વેન કર્મણા|
કર્તું નેચ્છસિ મન્મોહાત્ કરિષ્યસ્યવશોsતત્||60||

સ|| કૌન્તેય સ્વભાવજેન સ્વેન કર્મણા નિબદ્ધઃ મોહાત્ યત્ કર્તુમ્ ન ઇચ્છસિ તત્ અપિ અવશઃ અપિ કરિષ્યસિ||

ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશેsર્જુન તિષ્ટતિ|
ભ્રામયન્સર્વભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયયા||61||

સ|| હે અર્જુન! ઈશ્વરઃ માયયા સર્વભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ ઇવ ભ્રામયન્ સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશે તિષ્ઠતિ||

તમેવ શરણં ગચ્છ સર્વભાવેન ભારત|
તત્ પ્રાસાદાત્પરં શાન્તિં સ્થાનં પ્રાપ્સ્યસિ શાશ્વતમ્||62||

સ|| હે ભારત! સર્વભાવેન તમ્ ( હૃદયત્સ્થં) એવ શરણં ગચ્છ | તત્ પ્રસાદાત્ પરામ્ શાન્તિમ્ શાશ્વતમ્ સ્થાનમ્ પ્રાપ્સ્યસિ||

ઇતિ તે જ્ઞાનમાખ્યાતંગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં મયા|
વિમૃશ્યૈતત્ અશેષેણ યથેચ્છસિ તથા કુરુ||63||

સ||ઇતિ ગુહ્યાત્ ગુહ્યતરમ્ જ્ઞાનમ્ મયા તે આખ્યાતમ્ | એતત્ અશેષેણ વિમૃશ્ય યથા ઇચ્છસિ તથા કુરુ||

સર્વગુહ્યતમં ભૂયઃ શૃણુમે પરમં વચઃ|
ઇષ્ટોsસિ મે દૃઢમિતિ તતો વક્ષ્યામિતે હિતમ્||64||

સ|| સર્વગુહ્યતમમ્ પરમમ્ મે વચઃ ભૂયઃ શૃણુ| (ત્વં) મે દૃઢં ઇષ્ટઃ અસિ ઇતિ | તતઃ તે હિતમ્ વક્ષ્યામિ||

મન્મનાભવ મદ્ભક્તો મદ્યાજીમાં નમસ્કુરુ|
મામે વૈષ્યસિ સત્યં તે પ્રતિજાને પ્રિયોsસિ મે||65||

સ|| મન્ મનાઃ મદ્ભક્તઃ મદ્યાજી ભવ| મામ્ નમસ્કુરુ| મામ્ એવ એષ્યસિ |(ત્વં) મે પ્રિયઃ અસિ| તે સત્યં પ્રતિજાને ||

સર્વધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામેકં શરણં વ્રજ|
અહં ત્વા સર્વપાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ મા શુચઃ||66||

સ|| સર્વધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામ્ એકં શરણં વ્રજ || અહમ્ ત્વાં સર્વપાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ | માશુચઃ||

ઇદં તે ના તપસ્કાય ના ભક્તાય કદાચન|
ન ચાsશુશ્રૂષવે વાચ્યં ન ચ માં યોsભ્યસૂયતિ||67||

સ||તે ( અભિહિતમ્) ઇદં ( ગીતાશાસ્ત્રમ્) કદાચન અ તપસ્કાય ન વાચ્યમ્| અભક્તાયા અશુશ્રૂષવે ચ ન વાચ્યમ્| યઃ મામ્ અભ્યસૂયતિ તસ્મૈ ચ ન વાચ્યં||

ય ઇમં પરમં ગુહ્યં મદ્ભક્તેષ્વભિધાસ્યતિ|
ભક્તિં મયિ પરાં કૃત્વા મામેવૈષ્યત્યસંશયઃ||68||

સ||યઃ પરમં ગુહ્યં ઇમમ્ ગીતાશાસ્ત્રં મદ્ભક્તેષુ અભિદાસ્યતિ મયિ પરામ્ ભક્તિં કૃત્વા અશંસયહઃ મામ્ એવ એષ્યતિ||

ન ચ તસ્માન્ મનુષ્યેષુ કશ્ચિન્મે પ્રિયકૃત્તમઃ|
ભવિતા ન ચ મે તસ્માત્ અન્યઃ પ્રિયતરો ભુવિ||69||

સ||મનુષ્યેષુ તસ્માત્ મે પ્રિયકૃત્તમઃ કશ્ચિત્ ન ચ |તસ્માત્ મે પ્રિયતરઃ ભુવિ ભવિતા ન ચ ||

અધ્યેષ્યતે ચ ય ઇમં ધર્મ્યં સંવાદમાવયોઃ|
જ્ઞાનયજ્ઞેન તેનાહ મિષ્ટઃસ્યામિતિ મે મતિઃ||70||

સ|| યઃ ચ ધર્મ્યમ્ આવયોઃ ઇમં સંવાદમ્ અધ્વેષ્યતે ( અધ્યયનં કરોતિ ઇતિ) તેન જ્ઞાનયજ્ઞેન અહં ઇષ્ટઃ સ્યામ્ ઇતિ મે મતિઃ||

શ્રદ્ધવાન્ અનસૂયશ્ચ શૃણુયાદપિ યો નરઃ|
સોsપિ મુક્તઃ શુભાન્ લોકાન્ આપ્નુયાત્પુણ્યકર્મણામ્||71||

સ|| યઃ નરઃ શ્રદ્ધવાન્ અનસૂયઃ ચ શૃણુયાત્ અપિ - સઃ અપિ - ( પાપકર્મણાં)મુક્તઃ પુણ્યકર્મણાન્ લોકાન્ આપ્નોતિ||

કચ્છિદેતત્ શ્રુતં પાર્થ ત્વયૈકાગ્રેણચેતસા|
કચ્ચિદજ્ઞાનસમ્મોહઃ પ્રણષ્ટસ્તે ધનંજય||72||

સ|| હે પાર્થ એતત્ ત્વયા એકાગ્રેણ ચેતસા શ્રુતં કશ્ચિત્ | હે ધનંજય તે અજ્ઞાનસમ્મોહઃ પ્રણષ્ટઃ કશ્ચિત્ ?||

અર્જુન ઉવાચ:

નષ્ટોમોહઃ સ્મૃતિર્લબ્ધા ત્વત્ પ્રાસાદાન્મયાsચ્યુત|
સ્થિતોsસ્મિ ગતસન્દેહઃ કરિષ્યે વચનં તવ||73||

સ|| હે અચ્યુત! ત્વત્પ્રાસાદાત્ મોહઃ નષ્ટઃ| મયા સ્મૃતિઃ લબ્ધા |ગતસંદેહઃ સ્થિતઃ અસ્મિ| તવ વચનં કરિષ્યે||

સંજય ઉવાચ:

ઇત્યાહં વાસુદેવસ્ય પાર્થસ્ય ચ મહાત્મનઃ|
સંવાદમિમમશ્રૌષં અદ્ભુતં રોમહર્ષણમ્||74||

સ||ઇતિ અહં વાસુદેવસ્ય મહાત્મનઃ પાર્થસ્ય ઇમમ્ અદ્ભુતમ્ રોમહર્ષનમ્ સંવાદમ્ અશ્રૌષમ્||

વ્યાસપ્રાસાદાત્ શ્રુતવાનેતત્ ગુહ્યતમં પરમ્|
યોગં યોગેશ્વરાત્ કૃષ્ણાત્ સાક્ષાત્ કથયતઃ સ્વયમ્||75||

સ|| વ્યાસ પ્રસાદાત્ અહમ્ ગુહ્યમ્ પરમ્ એતત્ યોગમ્ સ્વયમ્ કથયતઃ યોગેશ્વરાત્ કૃષ્ણાત્ સાક્ષાત્ શ્રુતવાન્||

રાજન્ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય સંવાદમિમમદ્ભુતમ્|
કેશવાર્જુનયોઃ પુણ્યં હૃષ્યામિ ચ મુહુર્મુહુઃ||76||

સ|| હે રાજન્ ! અદ્ભુતં પુણ્યમ્કેશવાર્જુનયોઃ ઇમં સંવાદં સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય મુહુમુહુઃ હૃષ્યામિ||

તચ્ચ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય રૂપમત્યદ્ભુતં હરેઃ|
વિસ્મયો મે મહાન્ રાજન્ હૃષ્યામિ ચ પુનઃ પુનઃ||77||

સ|| રાજન્ હરેઃ અત્યદ્ભુતમ્ તત્ ચ રૂપમ્ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય મે મહાન્ વિસ્મયઃ ભવતિ | પુનઃ પુનઃ ચ હૃષ્યામિ||

યત્ર યોગેશ્વરઃ કૃષ્ણો યત્ર પાર્થો ધનુર્ધરઃ |
તત્રશ્રીર્વિજયો ભૂતિર્ધ્રુવાન્ ઇતિ મતિર્મમ||78||

સ|| યત્ર યોગેશ્વરઃ કૃષ્ણઃ (તિષ્ટતિ) યત્ર ધૌર્ધરઃ પાર્થઃ (તિષ્ટતિ) તત્ર શ્રીઃ વિજયઃ ભૂતિઇઃ ધ્રુવા નીતિઃ સન્તિ ઇતિ મમ મતિઃ||

ઇતિ શ્રીમન્મહાભારતે શતસહસ્રિકાયાં સંહિતાયાં વૈસિક્યાં
શ્રીમદ્ભીષ્મપર્વણિ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાસૂપનિષત્સુ બ્રહ્મવિદ્યાયાં યોગશાસ્ત્રે
શ્રીકૃષ્ણાર્જુન સંવાદે મોક્ષસન્ન્યાસ યોગો નામ
અષ્ટાદશોsધ્યાયઃ
||ઓં તત્ સત્||