Bhagavadgita

Chapter 1 !

Arjuna Vishada Yoga !

भगवद्गीत
प्रथमोध्यायः
अर्जुनविषादयोगः

धृतराष्ट्र उवाच:
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पांडवश्चैव किमकुर्वतु संजय ॥1||

संजय उवाच:
दृष्ट्वातु पांडवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्य मुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥2||

पश्यैतां पांडु पुत्राणां आचार्यमहतीं चमूम्।
व्यूढां द्रुपद पुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥3||

अत्रशूरा महेष्वासा भीमार्जुन समायुधिः ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथ ॥4||

दृष्टकेतुश्चेकितानः काशीराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुंती भोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ॥5||

युधामन्युश्च विक्रांत उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभौद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥6||

अस्माकंतु विशिष्ठा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका ममसैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमिते ॥7||

भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्ति स्तथैवच ॥8||

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्त जीविताः ।
नानाशस्त्र प्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥9||

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितां ॥10||

अयनेषु च सर्वेषु यथा भाग मवस्थिताः।
भीष्ममेवाभि रक्षंतु भवंतः सर्वऎव हि ॥11||

तस्य संजनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्छैः शंखं धद्मौ प्रतापवान् ॥12||

ततः शंखाश्च भेर्यश्च पणवानक गोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यंत स शब्दस्तुमुलो भवत् ॥13||

ततः श्वेतैः हयैर्युक्ते महति स्यंदने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शंखौ प्रदध्मतुः॥14||

पांचजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशंखं भीमकर्मा वृकोद रः ॥ 15||

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्टिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोष मणिपुष्पकौ॥16||

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डीच महरथः ।
धृष्टद्यम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥17||

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः शंखान् दध्मुः पृथक् पृथक् ॥18||

सघोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनु नादयन् ॥19||

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वाधार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
प्रवृते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥20||

हृषीकेशं तदा वाक्य मिद माह महीपते ।

अर्जुन उवाच:
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापयमे अच्युता ॥ 21 ||

यावदेतान्निरीक्षेहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
कैर्मयासह योद्धव्यं अस्मिन् रण समुद्यमे ॥22||

योत्स्यमाना नवेक्षेहं य एतेsत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रिय चिकीर्षवः ॥23||

संजय उवाच:
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥24||

भीष्म द्रोण प्रमुखतः सर्वेषांच महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति ॥25||

तत्रापश्यत्स्थितान् पार्थः पित्रूनथ पितामहान् ।
आचार्यान् मातुलान् भ्रात्रून् पुत्रान्पौत्रान् सखींस्तथा॥26||

श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि।
तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान्॥27||

कृपया परयाssविष्टो विषीदन् इदमब्रवीत् ।
अर्जुन उवाच ।
द्रष्टुवेमंस्वजनं कृष्ण युयुत्सं समुपस्थितम्॥28||

सीदन्ति मम गात्राणिमुखंच परिशुष्यति।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्चजायते ॥29||

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुंभ्रमतीव चे मे मनः ॥30||

निमित्तानि च पश्यामिविपरीतानि केशव।
न चश्रेयो अनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥31||

न कांक्षे विजयं कृष्ण न च राज्यंसुखानि च।
किंनो राज्येन गोविंद किं भोगैर्जीवितेन वा ॥32||

येषामर्थे कांक्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानिच ।
त इमे अवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ 33||

अचार्याः पितरः पुत्राः तथैवच पितामहाः।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः स्यालाः संबन्धिनस्तदा ॥34||

एतान्नहन्तुमिच्छामि घ्नतोपिमधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यश्य हेतोः किं नु महीकृते ॥35||

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः काप्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
पापमेवाश्रये दस्मान् हत्वैतानाततायिनः ॥36||

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबांधवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधवः ॥37||

यद्यप्येते न पश्यंति लोभोपहत चेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥38||

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्।
कुलक्षयकृतं दोषंप्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥39||

कुलक्षये प्रणस्यन्ति कुलधर्माः सनातनः ।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नं अधर्मोsभिभवत्युत॥40||

अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्ण संकरः ॥41||
संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्त पिण्डोदक क्रियाः ॥42||

दोषेरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥43||

उत्सन्न कुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥44||

अहो बत महापापं कर्तुं व्यवस्थिता वयं ।
यद्राज्य सुखलोभेन हन्तुं स्वजन मुद्यताः ॥45||

यदि मामप्रतीकार मशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥46||

संजय उवाच:
एवमुक्त्वा अर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं शोक संविघ्नमानसः ॥47||

इति श्रीमद्भवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योग शास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुन संवादे अर्जुन विषादयोगो नाम
प्रथमोध्यायः ।

॥ओम् तत् सत् ॥

श्लोकमुलु
वचन व्याख्यानमु

|| Om tat sat ||