Bhagavadgita

Chapter 3 - Karma Yoga

Slokas !

શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીત
તૃતીય અધ્યાયઃ
કર્મયોગઃ

અર્જુન ઉવાચ:
જ્યાયસી ચેત્ કર્મણસ્તે મતાબુદ્ધિર્જનાર્દન |
તત્કિં કર્મણિ ઘોરે માં નિયોજસિ કેશવ || 1 ||

સ|| હે જનાર્દન ! બુદ્ધિઃ કર્મણઃ જ્યાયસી (ઇતિ) તે મતાચેત્ તત્ કેશવા ! માં ઘોરે કર્મણિ કિં નિયોજયસિ ?|

વ્યામિશ્રેણેવ વાક્યેન બુદ્ધિં મોહયસીવ મે |
તદેકં વદ નિશ્ચિત્ય યેન શ્રેયો અહમાપ્નુયામ્ ||2||

સ|| વ્યામિશ્રેણેવ વાક્યેન મે બુદ્ધિં મોહયશીવ | અયં યેન શ્રેયઃ આપ્નુયામ્ તદેકં નિશ્ચિત્ય વદ ||

શ્રી ભગવાનુવાચ:

લોકેશ્મિન્ દ્વિવિધા નિષ્ઠા પુરા પ્રોક્તા મયાનઘ|
જ્ઞાનયોગેન સાંખ્યાનાં કર્મયોગેન યોગિનામ્ || 3||

સ|| હે અનઘ ! પુરા અસ્મિન્ લોકે મયા સાંખ્યાનાં જ્ઞાનયોગેન યોગિનામ્ કર્મયોગેન નિષ્ઠા દ્વિવિધા પ્રોક્તા ||

નકર્મણા મનારમ્ભાત્ નૈષ્કર્મ્યં પુરુષોsશ્નુતે |
ન ચ સન્યસનાદેવ સિદ્ધિં સમધિગચ્છતિ ||4||

સ||પુરુષઃ કર્મણાનાં અનારમ્ભાત્ નૈષ્કર્મ્યં ન અશ્નુતે | (કર્મ) સન્ન્યસનાત્ એવ સિદ્ધિમ્ ન ચ સમધિગચ્ચતિ ||

ન હિ કશ્ચિત્ ક્ષણમપિ જાતુ તિષ્ઠત્ અકર્મકૃત્|
કાર્યતે હ્યવશઃ કર્મ સર્વઃ પ્રકૃતિજૈર્ગુણૈઃ || 5||

સ|| કશ્ચિત્ જાતુ ક્ષણમપિ અકર્મકૃત્ ન હિ તિષ્ઠતિ | હિ પ્રકૃતિજૈઃ ગુણૈઃ સર્વઃ અવશઃ કર્મ કાર્યતે |

કર્મેંદ્રિયાણિ સંયમ્ય ય અસ્તે મનસા સ્મરન્|
ઇંદ્રિયાર્થાન્ વિમૂઢાત્મા મિથ્યાચાર સ ઉચ્યતે ||6||

સ|| યઃ કર્મેંદ્રિયાણિ સંયમ્ય મનસા ઇંદ્રિયાર્થાન્ સ્મરન્ આસ્તે સઃ વિમૂઢાત્મા મિથ્યાચારઃ ઉચ્યતે ||

યસ્ત્વિંદ્રિયાણિ મનસા નિયમ્યારભતે અર્જુન |
કર્મેંદ્રિયૈઃ કર્મયોગં અસક્તસ્સ વિશિષ્યતે ||7||

સ|| હે અર્જુના! યસ્તુ ઇંદ્રિયાણિ મનસા નિયમ્ય કર્મેંદ્રિયૈઃ કર્મયોગં અસક્તઃ આરભતે સઃ વિશિષ્યતે ( શ્રેષ્ઠઃ ભવતિ)||

નિયતં કુરુકર્મત્વં કર્મ જ્યાયો હ્યકર્મણઃ |
શરીર યાત્રાપિ ચ તે ન પ્રસિદ્ધ્યેત્ અકર્મણઃ ||8||

સ|| ત્વં નિયતં કર્મ કુરુ | અકર્મણઃ કર્મ જ્યાયો હિ | અકર્મણઃ તે શરીર યાત્રા અપિ ચ ન પ્રસિદ્ધ્યેત્ ( ભવતિ) |

યજ્ઞાર્થાત્ કર્મણોsન્યત્ર લોકો અયં કર્મબંધનઃ|
તદર્થમ્ કર્મ કૌન્તેય મુક્તસંગઃ સમાચર ||9||

સ||હે કૌન્તેય ! યજ્ઞાર્થાત્ કર્મણઃ અન્યત્ર અયં લોકઃ કર્મબન્ધનઃ | તદર્થમ્ ( યજ્ઞાર્થાત્) કર્મ મુક્તસંગઃ સમાચર ||

સહયજ્ઞાઃ પ્રજાસ્સૃષ્ટ્વા પુરોવાચ પ્રજાપતિઃ |
અનેન પ્રસવિષ્યધ્વમેષવોsસ્ત્વિષ્ઠ કામધુક્ || 10||

સ|| પ્રજાપતિઃ પુરા યજ્ઞાઃ સહ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા અનેન ( યજ્ઞેન) પ્રસવિષ્વધ્વમ્, એષઃ વઃ ઇષ્ટકામધુક્ અસ્તુ (ઇતિ)ઉવાચ ||

દેવાન્ભાવયતાનેન તેદેવા ભાવયન્તુ વઃ|
પરસ્પરં ભાવયન્તઃ શ્રેયઃ પરમવાપ્સ્યથ ||11||

સ|| અનેન દેવાન્ ભાવયત | તે દેવાઃ વઃ ભાવયન્તુ | ( તથા) પરસ્પરં ભાવયન્તઃ પરં શ્રેયઃ અવાપ્સ્યથ ||

ઇષ્ટાન્ ભોગાન્ હિ વો દેવા દાસ્યન્તે યજ્ઞભાવિતાઃ |
તૈર્દત્તા ન પ્રદાયૈભ્યો યો ભુજ્ઞ્તેસ્તેન એવ સઃ||12||

સ||યજ્ઞભાવિતાઃ દેવાઃ વઃઇષ્ટાન્ ભોગાન્ દાસ્યન્તે હિ | તૈઃ દત્તાન્ ( ભોગાન્) એભ્યઃ અપ્રદાય યઃ ભુજ્ઞ્તે સઃ સ્તેન એવ ચ ||

યજ્ઞશિષ્ટાશિનસ્સન્તો મુચ્યન્તે સર્વ કિલ્બિષૈઃ |
ભુજ્ઞેતે તે ત્વઘં પાપા યે પચન્ત્યાત્મકારણાત્ ||13||

સ|| યજ્ઞશિષ્ઠાશિનઃ સન્તઃ સર્વકિલ્બિષૈઃ મુચ્યન્તે | યેતુ આત્મકારણાત્ પચન્તિ પાપાઃ તે અઘં( પાપમ્) ભુઞ્જતે ||

અન્નાદ્ભવન્તિ ભૂતાનિ પર્જન્યાત્ અન્નસંભવઃ |
યજ્ઞાત્ ભવતિ પર્જન્યો યજ્ઞઃ કર્મસમુદ્ભવઃ ||14||
કર્મ બ્રહ્મોદ્ભવં વિદ્ધિ બ્રહ્માક્ષર સમુદ્ભવમ્ |
તસ્માત્ સર્વગતં બ્રહ્મ નિત્યં યજ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતમ્||15||

સ|| અન્નાત્ ભૂતાનિ ભવન્તિ | પર્જન્યાત્ અન્ન સંભવઃ | યજ્ઞાત્ પર્જન્યઃ ભવતિ | યજ્ઞઃ કર્મ સમુદ્ભવઃ | કર્મઃ બ્રહ્મોદ્ભવમ્| બ્રહ્મ ( વેદ) અક્ષર સમુદ્ભવમ્ | તસ્માત્ સર્વગતં બ્રહ્મ નિત્યં યજ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતં વિદ્ધિ |

એવં પ્રવર્તિતં ચક્રં નાનુવર્તયતીહ યઃ |
અઘાયુરિન્દ્રિયારામો મોઘં પાર્થ સ જીવતિ||16||

સ|| હે પાર્થ ! યઃ એવં પ્રવર્તિતમ્ ચક્રં ઇહ ન અનુવર્તતિ સઃ અઘાયુ:( પાપજીવિનઃ) , ઇન્દ્રિયારામઃ ( ઇંદ્રિયાણાં આરામં કરોતિ ઇતિ ઇન્દ્રિયારામઃ) મોઘં ( ન અમોઘમ્) જીવતિ ||

યસ્ત્વાત્મરતિરેવ સ્યાદાત્મ તૃપ્તશ્ચ માનવઃ|
આત્મન્યેવ ચ સન્તુષ્ટઃ તસ્ય કાર્યં ન વિદ્યતે ||17||

સ|| યઃ માનવઃ આત્મ રતિઃ એવ આત્મતૃપ્તઃ ચ આત્મનિ એવ ચસંતુષ્ટઃ ચસ્યાત્ તસ્ય કાર્યં ન વિદ્યતે ||

નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થો નાકૃતે નેહ કશ્ચન |
ન ચાસ્ય સર્વભૂતેષુ કશ્ચિદર્થવ્યપાશ્રયઃ ||18||

સ|| તસ્ય ઇહ કૃતેન અર્થઃ અકૃતેન કશ્ચન દોષઃ ન ( અસ્તિ) | અસ્ય સર્વભૂતેષુ અર્થવ્યપાશ્રયઃ કશ્ચિત્ ન ( અસ્તિ) ||

તસ્માદસક્તસ્સતતં કાર્યં કર્મ સમાચર|
અસક્તો હ્યાચરન્ કર્મ પરમાપ્નોતિ પૂરુષઃ ||19||

સ|| તસ્માત્ ( ત્વં) અસક્તઃ સતતં કાર્યં કર્મ સમાચર | અસક્તઃ કર્મ આચરન્ પૂરુષઃ પરમ્ ( મોક્ષં) આપ્નોતિ હિ ||

કર્મણૈવ હિ સંસિદ્ધિમાસ્થિતા જનકાદયઃ|
લોકસંગ્રહમેવાપિ સંપશ્યન્ કરુમર્હસિ || 20||

સ|| જનકાદયઃ કર્મણૈવ સંસિદ્ધિં( મોક્ષં) આસ્થિતાહિ | ત્વં લોકસંગ્રહં સંપશ્યન્ અપિ ( કર્મ) કર્તુમેવ અર્હસિ ||

યદ્યદાચરતિ શ્રેષ્ઠઃ તત્તદેવેતરો જનાઃ|
સ યત્પ્રમાણમ્ કુરુતે લોકસ્તદનુવર્તતે ||21||

સ||શ્રેષ્ઠઃ યત્ યત્ આચરતિ ઇતરઃ જનઃ તત્ તત્ એવ ( આચરતિ) | સઃ યત્ પ્રમાણં કુરુતે લોકઃ તત અનુવર્તતે ||

ન મે પાર્થાસ્તિ કર્તવ્યં ત્રિષુ લોકેષુ કિંચન |
નાનવાપ્તં અવાપ્તવ્યં વર્ત એવ ચ કર્મણિ ||22||

સ|| હે પાર્થ! મે ત્રિષુ લોકેષુ કર્તવ્યં કિંચન ન અસ્તિ| અનવાપ્તં અવાપ્તવ્યં ન અસ્તિ | તથાપિ ચ (અહં) કર્મણિ વર્ત એવ ચ |

યદિ હ્યહં ન વર્તેયં જાતુ કર્મણ્યતન્દ્રિતઃ|
મમ વર્ત્માનુવર્તંતે મનુષ્યાઃ પાર્થ સર્વશઃ ||23||

સ||હે પાર્થ ! યદિ અહં જાતુ અતન્દ્રિતઃ ( સન્) કર્મણિ ન વર્તેયં ( તતઃ) મનુષ્યાઃ સર્વશઃ મમ વર્ત્મ( માર્ગં) અનુવર્તને ||

ઉત્સીદેયુરિમે લોકા ન કુર્યાં કર્મચેદહમ્ |
સંકરસ્ય ચ કર્તા સ્યામુપહન્યામિમાઃ પ્રજાઃ ||24||

સ||અહં કર્મ નકુર્યાં ચેત્ ઇમે લોકાઃ ઉત્સીદેયુઃ ( ભ્રષ્ઠઃ ભવન્તિ)| ( અહમ્) સંકરસ્ય ચ કર્તા સ્યામ્ |ઇમાઃ પ્રજાઃઉપહન્યામ્ |

સક્તાઃ કર્મણ્યવિદ્વાંસો યથા કુર્વન્તિ ભારત |
કુર્યાદ્વિદ્વાં સ્તથા આસક્તશ્ચિકીર્ષુઃ લોક સંગ્રહમ્ || 25||

સ|| હે ભારત્ ! અવિદ્યાઃ કર્મણિ (આ)સક્તાઃ યથા કર્મ કુર્વન્તિ તથા વિદ્વાન્ અસક્તઃ લોક સંગ્રહંચિકીર્ષુઃ ( કર્માણિ) કુર્યાત્ ||

ન બુદ્ધિભેદં જનયેદજ્ઞાનાં કર્મસંગિનામ્ |
જોષયેત્સર્વકર્માણિ વિદ્વાન્યુક્તઃ સમાચરન્ || 26||

સ|| વિદ્વાન્ કર્મ સંગિનાં અજ્ઞાનામ્ બુદ્ધિભેદમ્ ન જનયેત્ સર્વકર્માણિ (સ્વયં) યુક્તઃ સમાચરન્ જોષયેત્ |

પ્રકૃતેઃ ક્રિયમાણાનિ ગુણૈઃ કર્માણિ સર્વશઃ |
અહંકાર વિમૂઢાત્મા કર્તાહં ઇતિ મન્યતે|| 27||

સ|| પ્રકૃતેઃ ગુણૈઃ સર્વશઃ ક્રિયમાણાનિ કર્માણિ અહંકારવિમૂઢાત્મા અહં કર્તા ઇતિમન્યતે ||

તત્ત્વવિત્તુ મહાબાહો ગુણકર્મવિભાગયોઃ |
ગુણાગુણેષુ વર્તન્ત ઇતિ મત્વા ન સજ્જતે ||28||

સ|| હે મહાબાહો ! ગુણકર્મવિભાગયોઃ તત્વવિત્તુ , ગુણાઃ ગુણેષુ વર્તન્તે ઇતિ મત્વા ન સજ્જતે ||

પ્રકૃતેર્ગુણસમ્મૂઢાઃ સજ્જન્તે ગુણકર્મસુ |
તાનકૃત્સ્નવિદો મન્દાન્કૃત્સ્નવિન્ન વિચાલયેત્ ||29||

સ|| (યે) પ્રકૃતેઃ ગુણસમ્મૂઢાઃ ગુણકર્મસુ સજ્જન્તે અકૃત્સ્નવિદઃ ( અલ્પજ્ઞઃ) મંદાન્ તાન્ કૃત્સ્નવિત્ ( જ્ઞાનિ) ન વિચાલયેત્ ||

મયિ સર્વાણિ કર્માણિસન્ન્યસ્યાધ્યાત્મ ચેતસા |
નિરાશીનિર્મમો ભૂત્વા યુધ્યસ્વ વિગત જ્વરઃ ||30||

સ|| સર્વાણિ કર્માણિ મયિ અધ્યાત્મ ચેતસા સન્ન્યસ્ય નિરાશીઃ નિર્મમઃ ભૂત્વા વિગત જ્વરઃ યુધ્યસ્વ ||

યે મે મતમિદં નિત્યં અનુતિષ્ઠન્તિ માનવાઃ |
શ્રદ્ધાવન્તોઅનસૂયાન્તો મુચ્યન્તે તેsપિ કર્મભિઃ ||31||

સ|| યે માનવાઃ મે ઇદં મતં શ્રદ્ધાવન્તઃ અનસૂયન્તઃ ( ન અસૂયન્તઃ) નિત્યં અનુતિષ્ઠન્તિ તે અપિ કર્મભિઃ મુચ્યન્તે ||

યે ત્વેતદભ્યસૂયન્તો નાનુતિષ્ઠન્તિ મે મતમ્ |
સર્વજ્ઞાન વિમૂઢાંસ્તાન્ વિદ્ધિ નષ્ટાનચેતસઃ ||32||

સ|| યેતુ મે એતત્ મતમ્ અભ્યસૂયન્તઃ ન અનુતિષ્ઠન્તિ તાન્ અચેતસઃ સર્વ જ્ઞાન વિમૂઢાન્ નષ્ઠાન્ વિદ્ધિ ||

અદૃશં ચેષ્ઠતે સ્વસ્યાઃ પ્રકૃતેઃ જ્ઞાનવાનપિ |
પ્રકૃતિં યાન્તિ ભૂતાનિ નિગ્રહઃ કિં કરિષ્યતિ ||33||

સ|| જ્ઞાનવાનપિ સ્વસ્યાઃ પ્રકૃતેઃ સદૃશમ્ ચેષ્ઠતે ભૂતાનિ પ્રકૃતિમ્ યાન્તિ નિગ્રહઃ કિં કરિષ્યતિ ||

ઇન્દ્રિયસ્યેન્દ્રિયસ્યાર્થે રાગદ્વેષૌ વ્યવસ્થિતૌ |
તયોર્ન વશમાગચ્ચેત્તૌ હ્યસ્ય પરિપન્થિનૌ ||34||

સ|| ઇન્દ્રિયસ્ય ઇન્દ્રિયસ્ય અર્થે રાગદ્વેષૌ વ્યવસ્થિતૌ તયોઃ વશમ્ ન અગચ્ચેત્ | તૌ અસ્ય પરિપન્થિનૌ ||

શ્રેયાન્ સ્વધર્મો વિગુણઃ પરધર્માત્સ્વનુષ્ઠિતાત્ |
સ્વધર્મે નિધનં શ્રેયઃ પરધર્મો ભયાવહઃ ||35||

સ|| સ્વ અનુષ્ઠિતાત્ ( કર્મઃ) પરધર્માત્ વિગુણઃ સ્વધર્મઃ શ્રેયાન્ ( અસ્તિ) | સ્વધર્મે નિધનમ્ ( મરણમ્) શ્રેયઃ | પરધર્મઃ ભયાવહઃ ||

અર્જુન ઉવાચ:

અથ કેન પ્રયુક્તો અયં પાપં ચરતિ પૂરુષઃ|
અનિચ્ચન્નપિ વાર્ષ્ણેય બલાદિવ નિયોજિતઃ ||36||

સ|| હે વાર્ષ્ણેય ! અથ અયમ્ પૂરુષઃ કેનપ્રયુક્તઃ અનિચ્છન્ અપિ બલાત્ નિયોજિત એવ પાપમ્ ચરતિ ?|

શ્રી ભગવાનુવાચ:

કામ એષ ક્રોધએષ રજોગુણ સમુદ્ભવઃ |
મહાશનો મહાપાપ્મા વિદ્ધ્યેનમિહ વૈરિણમ્ ||37||

સ|| એષઃ રજોગુણ સમુદ્ભવઃ કામઃ | એષઃ (કામઃ) ક્રોધઃ (ભવતિ) | (એષઃ) મહાશનઃ મહાપાપ્મા (ચ) | એનં (કામં) ઇહ વૈરિણઃ વિદ્ધિ||

ધૂમેનાવ્રિયતે વહ્નિયથા અદર્શો મલેન ચ |
યથોલ્બેનાવૃતો ગર્ભસ્તથા તેનેદમાવૃતમ્ ||38||

સ|| યથા ધૂમેન અગ્નિ અવ્રિયતે , (યથા) આદર્શઃ ચ મલેન ( અવ્રિયતે) યથા ઉલ્બેન ગર્ભઃ આવૃતઃ , તથા તેન ( તત્ કામેન) ઇદં ( આત્મજ્ઞાનમ્) આવૃતમ્ ||

આવૃતં જ્ઞાનમેતેન જ્ઞાનિનો નિત્યવૈરિણા |
કામરૂપેણ કૌન્તેય દુષ્પૂરેણાનલેન ચ ||39||

સ||હે કૌન્તેય ! દુષ્પૂરેણ અનલેનચ કામરૂપેણ જ્ઞાનિનઃ નિત્ય વૈરિણા એતેન જ્ઞાનમ્ આવૃતમ્ ||

ઇન્દ્રિયાણિ મનોબુદ્ધિઃ અસ્યાધિષ્ઠાનમુચ્યતે |
એતૈર્વિમોહયત્યેષ જ્ઞાનમાવૃત્ય દેહિનમ્ ||40||

સ|| ઇન્દ્રિયાણિ મનઃ બુદ્ધિઃ અસ્ય અધિષ્ઠાનં (ઇતિ) ઉચ્યતે | એષઃ( કામઃ) એતૈઃ ( ઇન્દ્રિયૈઃ) જ્ઞાનમ્ આવૃત્ય દેહિનામ્ વિમોહયતિ |

તસ્માત્ત્વમિન્દ્રિયાણ્યાદૌ નિયમ્ય ભરતર્ષભ |
પાપ્માનં પ્રજહિ હ્યેનં જ્ઞાનવિજ્ઞાનનાશનમ્ ||41||

સ|| હે ભરતર્ષભ ! તસ્માત્ ત્વં આદૌ ઇન્દ્રિયાણિ નિયમ્ય જ્ઞાન વિજ્ઞાન નાશનમ્ પાપ્માનમ્ એનમ્( કામં) હિ પ્રજહિ ||

ઇન્દ્રિયાણિ પરાણ્યાહુઃ ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મનઃ |
મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિર્યો બુદ્ધેઃ પરતસ્તુ સઃ ||42||

સ|| ઇન્દ્રિયાણિ પરાણિ | ઇન્દ્રિયેભ્યઃ મનઃ પરમ્ | મનસઃ તુ બુદ્ધિઃ પરા| બુદ્ધે પરતઃ યઃ તુ સઃ ( અત્મા) આહુઃ ||

એવં બુદ્ધેઃ પરં બુદ્ધ્વા સંસ્તભ્યાત્માન માત્મના |
જહિ શત્રું મહાબાહો કામરૂપ દુરાસદમ્ || 43||

સ|| હે મહાબાહો ! એવં બુદ્ધેઃ પરં આત્માનં બુદ્ધ્વા આત્મના ( વિવેકબુદ્ધ્યા) આત્માનં સંસ્તભ્ય દુરાસદમ્ કામરૂપમ્ શત્રું જહિ ||

ઓમ્
ઇતિ ભગવદ્ગીતા સૂપાનિષત્સુ
બ્રહ્મ વિદ્યાયામ્ યોગ શાસ્ત્રે
શ્રીકૃષ્ણાર્જુન સં વાદે કર્મયોગોનામ
તૃતીયોધ્યાયઃ |

||ઓમ્ તત્ સત્ ||

 

 

|| Om tat sat ||