Bhagavadgita !

Chapter 4 - Jnyana Yoga !

Slokas !

ભગવદ્ગીત
ચતુર્થોsધ્યાયઃ
જ્ઞાન યોગ

શ્રી ભગવાનુવાચ:

ઇમં વિવસ્વતે યોગં પ્રોક્તવાનહમવ્યયમ્ |
વિવસ્વાન્ મનવે પ્રાહ મનુઃ ઇક્ષ્વાકવે અબ્રવીત્ ||1||

સ|| અવ્યયં ઇમં યોગં અહં વિવસ્વતે પ્રોક્તવાન્ | વિવસ્વાન્ મનવે પ્રાહ | મનુઃ ઇક્ષ્વાકવે અબ્રવીત્ |

એવં પરમ્પરાપ્રાપ્તં ઇમં રાજર્ષયો વિદુઃ |
સ કાલેનેહ મહતા યોગો નષ્ઠઃ પરન્તપ || 2 ||

સ||હે પરન્તપ ! એવં પરંપરા પ્રાપ્તં ઇમં રાજર્ષયઃ વિદુઃ | મહતા કાલેન સ યોગઃ ઇહ નષ્ટઃ ||

સ એવાયં મયા તેsદ્ય યોગઃ પ્રોક્તઃ પુરાતનઃ |
ભક્તોsસિ મે સખાચેતિ રહસ્યં હ્યેતદુત્તમમ્ || 3 ||

સ|| (ત્વં) મે ભક્તઃ સખાચ અસિ ઇતિ પુરાતનઃ સઃ એવ અયં યોગઃ અદ્ય તે મયા પ્રોક્તઃ | ઉત્તમમ્ એતત્ યોગં રહસ્યં હિ |

અર્જુન ઉવાચ :

અપરં ભવતો જન્મ પરં જન્મ વિવસ્વતઃ|
કથમેતદ્વિજાનીયાં ત્વમાદૌ પ્રોક્તવાનિતિ || 4 ||

સ|| ભવતઃ જન્મ અપરં | વિવસ્વતઃ જન્મ પરમ્ | આદૌ ત્વં પ્રોક્તવાન્ ઇતિ એતત્ કથં વિજાનીયામ્ |

શ્રી ભગવાનુવાચ:

બહૂનિ મે વ્યતીતાનિ જન્માનિ તવ ચાર્જુન |
તાનયહં વેદ સર્વાણિ ન ત્વં વેત્થ પરન્તપ || 5 ||

સ|| હે અર્જુન ! મે તવ ચ જન્માનિ બહૂનિ વ્યતીતાનિ | તાનિ સર્વાણિ અહં વેદ | હે પરન્તપ ! ત્વં નવેત્થ ||

અજોsપિ સન્ન વ્યયાત્મા ભૂતાનાં ઈશ્વરોsપિ સન્ |
પ્રકૃતિં સ્વામધિષ્ટાય સંભવામિ આત્મમાયયા|| 6 ||

સ|| (અહમ્) અજઃ અપિ સન્ અવ્યયાત્મા અપિ સન્ ભૂતાનામ્ ઈસ્વરઃ અપિ સન્ સ્વાં પ્રકૃતિં અધિષ્ઠાય આત્મ માયયા સંભવામિ ||

યદા યદા હિ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ભવતિ ભારત |
અભ્યુત્થાનં અધર્મસ્ય તદાત્માનમ્ સૃજામ્યહમ્ || 7 ||

સ|| હે ભારત|| યદા યદા ધર્મસ્ય ગ્લાનિઃ અધર્મસ્ય અભ્યુત્થાનમ્ ભવતિ તદા આત્માનમ્ અહમ્ સૃજામિ ||

પરિત્રાણાય સાધૂનામ્ વિનાશાય ચ દુષ્કૃતામ્ |
ધર્મ સંસ્થાપનાર્થાય સંભવામિ યુગે યુગે || 8 ||

સ|| સાધૂનાં પરિત્રાણાય દુષ્કૃતાં વિનાશાય ચ ધર્મ સંસ્થાપનાર્થાય યુગે યુગે સંભવામિ ||

જન્મ કર્મ ચ મે દિવ્યં એવં યો વેત્તિ તત્ત્વતઃ |
ત્યક્ત્વા દેહં પુનર્જન્મ નૈતિ મામેતિ સોsર્જુન || 9 ||

સ|| હે અર્જુના | યઃ એવં મે દિવ્યં જન્મ કર્મ તત્ત્વતઃ વેત્તિ સઃ દેહં ત્યક્ત્વા પુનઃ જન્મ ન એતિ | સઃ મામ્ એતિ ||

વીતરાગ ભય ક્રોધા મન્મયા મામુપાશ્રિતાઃ |
બહવો જ્ઞાન તપસા પૂતા મદ્ભાવમાગતાઃ ||10 ||

સ|| વીતરાગ ભયક્રોથાઃ મન્મયાઃ મામ્ ઉપાશ્રિતાઃ બહવઃ જ્ઞાનતપસા પૂતાઃ મદ્ભાવમ્ આગતાઃ ||

યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે તાં સ્તથૈવ ભજામ્યહમ્ |
મમવર્ત્માનુ વર્તન્તે મનુષ્યાઃ પાર્થ સર્વશઃ || 11 ||

સ|| હે પાર્થ ! યે યથા માં પ્રપદ્યંતે તાન્ તથા એવ અહં ભજામિ | મનુષ્યાઃ મમ વર્ત્મ સર્વશઃ અનુવર્તન્તે ||

કાંક્ષન્તઃ કર્મણાં સિદ્ધિં યજન્ત ઇહ દેવતાઃ |
ક્ષિપ્રં હિ માનુષે લોકે સિદ્ધિર્ભવતિ કર્મજા || 12||

સ|| કર્મણાં સિદ્ધિમ્ કાંક્ષતઃ ઇહ દેવતાઃ યજન્તે હિ , કર્મજા સિદ્ધિઃ માનુષે લોકે ક્ષિપ્રમ્ ભવતિ ||

ચાતુર્વર્ણ્યં મયા સૃષ્ટં ગુણકર્મ વિભાગશઃ |
તસ્ય કર્તારમપિ માં વિદ્ધ્યકર્તાર મવ્યયમ્ || 13 ||

સ|| ચાતુર્વર્ણ્યં ગુણકર્મ વિભાગશઃ મયા સૃષ્ઠં| તસ્ય કર્તારમપિ મામ્ અકર્તારં અવ્યયમ્ વિદ્ધિ |

નમાં કર્માણિ લિમ્પન્તિ નમે કર્મફલે સ્પૃહા |
ઇતિ માં યોsભિજાનાતિ કર્મભિઃન સ ભદ્યતે || 14 {{

સ|| મામ્ કર્માણિ ન લિંપન્તિ | મે કર્મફલે સ્પૃહા ન | ઇતિ મામ્ યઃ અભિજાનાતિ સઃ કર્મભિઃ ન ભદ્યતે |

એવં જ્ઞાત્વા કૃતં કર્મ પૂર્વૈરપિ મુમુક્ષુભિઃ |
કુરુ કર્મૈવ તસ્માત્વં પૂર્વૈઃ પૂર્વતરં કૃતમ્ ||15||

સ|| એવં જ્ઞાત્વા પૂર્વૈઃ મુમુક્ષુભિઃ અપિ કર્મ કૃતં | તસ્માત્ ત્વં પૂર્વૈઃ કૃતં પૂર્વતરમ્ કર્મ એવ કુરુ ||

કિં કર્મ કિમકર્મેતિ કવયોsપ્યત્ર મોહિતાઃ |
તત્તે કર્મ પ્રવક્ષ્યામિ યજ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસેsશુભાત્|| 16||

સ|| કર્મ કિં અકર્મ કિં ઇતિ અત્ર કવયઃ અપિ મોહિતાઃ | યત્ જ્ઞાત્વા અશુભાત્ મોક્ષ્યસે તત્ કર્મ તે પ્રવક્ષ્યામિ ||

કર્મણોહ્યપિ બોદ્ધવ્યં બોદ્ધવ્યં ચ વિકર્મણઃ |
અકર્મણશ્ચ બોદ્ધવ્યં ગહના કર્મણો ગતિઃ || 17 ||

સ|| કર્મણઃ અપિ બોદ્ધવ્યં | વિકર્મણઃ બોદ્ધવ્યમ્| અકર્મણઃ ચ બોદ્ધવ્યમ્ |કર્મણઃ ગતિઃ ગહના હિ ||

કર્મણ્યકર્મ યઃ પશ્યેદકર્મણિ ચ કર્મ યઃ|
સ બુદ્ધિમાન્ મનુષ્યેષુ સ યુક્તઃ કૃત્સ્નકર્મકૃત્ || 18||

સ|| કર્મણિ અકર્મ યઃ પશ્યેત્ અકર્મણિ ચ કર્મ યઃ પશ્યેત્ સઃ મનુષ્યેષુ યુક્તઃ કૃત્સ્નકર્મકૃત્ ભવતિ |

યસ્ય સર્વે સમારમ્ભાઃ કામ સંકલ્પવર્જિતાઃ |
જ્ઞાનાગ્નિ દગ્ધકર્માણાં તમાહુઃ પણ્ડિતં બુધાઃ || 19 ||

સ|| યસ્ય સર્વે સમારમ્ભાઃ કામસંકલ્પ વર્જિતાઃ જ્ઞાનાગ્નિ દગ્ધકર્માણમ્ તં પંડિતં ઇતિ બુધાઃ આહુઃ||

ત્યક્ત્વા કર્મ ફલાસજ્ઞ્ગં નિત્ય તૃપ્તો નિરાશ્રયઃ |
કર્મણ્યભિપ્રવૃતો sપિ નૈવ કિંચિત્કરોતિ સઃ || 20||

સ|| ફલાસંગં ત્યક્ત્વા નિત્ય તૃપ્તઃ નિરાશ્રયઃ કર્મણિ અભિપ્રવૃત્તઃ સઃ કિંચિત્ ( કર્મ) ન કરોતિ એવ ||

નિરાશીર્યત ચિત્તાત્મા ત્યક્ત સર્વ પરિગ્રહઃ |
શારીરં કેવલં કર્મ કુર્વન્નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્|| 21 ||

સ|| નિરાશીઃ યતચિત્તાત્મા ત્યક્ત સર્વ પરિગ્રહઃ શારીરં કેવલં કર્મ કુર્વન્ કિલ્બિષમ્ ( પાપં) ન આપ્નોતિ ||

યદૃચ્ચાલાભસંતુષ્ઠો દ્વન્દ્વાતીતો વિમત્સરઃ |
સમઃ સિદ્ધાવસિદ્ધૌ ચ કૃત્વાપિ ન નિબધ્યતે || 22||

સ||યદૃચ્ચાલાભસંતુષ્ટઃ દ્વન્દ્વ અતીતઃ વિ મત્સરઃ સિદ્ધૌ અસિદ્ધૌ ચ કૃત્વા અપિ સઃ ન નિબધ્યતે ||

ગતસજ્ઞ્ગસ્ય મુક્તસ્ય જ્ઞાનાવસ્થિતચેતસઃ |
યજ્ઞાયાચરતઃ કર્મ સમગ્રં પ્રવિલીયતે || 23||

સ|| ગત સંગસ્ય મુક્તસ્ય જ્ઞાનાવસ્થિત ચેતસઃ યજ્ઞાય આચરતઃ કર્મ સમગ્રં પ્રવિલીયતે ||

બ્રહ્માર્પણમ્ બ્રહ્મહવિઃ બ્રહ્મગ્નૌ બ્રહ્મણા હુતમ્ |
બ્રહ્મૈવ તેન ગન્તવ્યં બ્રહ્મકર્મસમાધિના || 24 ||

સ|| (યજ્ઞે) અર્પણં બ્રહ્મ | હવિઃ બ્રહ્મ | બ્રહ્મગ્નૌ બ્રહ્મણા હુતં બ્રહ્મ એવ | બ્રહ્મ કર્મ સમાધિના તેન ગન્તવ્યં બ્રહ્મ એવ |

દૈવમેવાપરે યજ્ઞં યોગિનઃ પર્યુપાસતે |
બ્રહ્માગ્નાવપરે યજ્ઞં યજ્ઞેનૈવોપજુહ્વતિ || 25||

સ|| અપરે યોગિનઃ દૈવં યજ્ઞમેવ પર્યુપાસતે |અપરે યજ્ઞેનૈવ યજ્ઞમ્ બ્રહ્મગ્નૌ ઉપજુહ્વતિ ||

શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણ્યન્યે સંયમાગ્નિષુ જુહ્વતિ |
શબ્દાદીન્વિષયાનન્ય ઇન્દ્રિયાગ્નિષુ જુહ્વતિ || 26||

સ|| અન્યે શ્રોત્રાદીનિ ઇન્દ્રિયાણિ સંયમ અગ્નિષુ જુહ્વતિ |અન્ય શબ્દાદીન્ વિષયાન્ ઇન્દ્રિયાગ્નિષુ જુહ્વતિ ||

સર્વાણીન્દ્રિયકર્માણિ પ્રાણકર્માણિ ચાપરે |
આત્મસંયમયોગાગ્નૌ જુહ્વતિ જ્ઞાનદીપિતે || 27 ||

સ|| અપરે સર્વાણિ ઇંદ્રિયકર્માણિ પ્રાણ કર્માણિ ચ જ્ઞાનદીપિતે આત્મ સંયમ અગ્નૌ જુહ્વતિ ||

દ્રવ્ય યજ્ઞા તપો યજ્ઞા યોગ યજ્ઞાસ્તથાપરે |
સ્વાધ્યાય જ્ઞાનયજ્ઞશ્ચ યતયઃ સંશિતવ્રતાઃ || 28 ||

સ|| અપરે દ્રવ્ય યજ્ઞાઃ અપરે તપો યજ્ઞા અપરે તપો યજ્ઞા અપરે યોગ યઞા ઃ તથા અપરે સ્વાધ્યાય જ્ઞાન યજ્ઞા | તે યતયઃ સંશિત વ્રતાઃ |

અપાને જુહ્વતિ પ્રાણં પ્રાણેsપાનં તથાsપરે |
પ્રાણાપાન ગતીરુદ્ધ્વા પ્રાણાયામપરાયણાઃ || 29 ||

સ|| પ્રાણાયામપરાયણાઃ અપરે પ્રાણાપાન ગતી રુદ્ધ્વા અપાને પ્રાણં તથા પ્રાણે અપાનમ્ જુહ્વતિ ||

અપરે નિયતાહારઃ પ્રાણાન્ પ્રાણેષુ જુહ્વતિ |
સર્વેsપ્યેતે યજ્ઞવિદો યજ્ઞક્ષપિત કલ્મષાઃ ||30||

સ|| અપરે ન્યતાહારઃ પ્રાણાન્ પ્રાણેષુ જુહ્વતિ | એતે સર્વે અપિ યજ્ઞવિદઃ યજ્ઞ ક્ષપિત કલ્મષાઃ ||

યજ્ઞશિષ્ટામૃત ભુજો યાન્તિ બ્રહ્મ સનાતનમ્|
નાયં લોકોsસ્ત્યયજ્ઞસ્ય કુતોsન્યઃકુરુસત્તમ || 31||

સ|| હે કુરુસત્તમ ! યજ્ઞશિષ્ઠા મૃતભુજઃ સનાતનમ્ બ્રહ્મ યાન્તિ | અયજ્ઞસ્ય અયં લોકઃ નાસ્તિ | અન્યહ્ કુતઃ ||

એવં બહુવિથા યજ્ઞા વિતતા બ્રહ્મણો મુખે |
કર્મજાન્ વિદ્ધિ તાન્ સર્વાન્ એવં જ્ઞાત્વા વિમોક્ષ્યસે || 32||

સ|| એવમ્ બહુવિથાઃ યજ્ઞાઃ બ્રહ્મણઃ મુખે વિતતાઃ | તાન્ સર્વાન્ કર્મજાન્ વિત્થિ |એવં જ્ઞાત્વા વિમોક્ષ્યસે ||

શ્રેયાન્ દ્રવ્યમયાદ્યજ્ઞા જ્ઞાનયજ્ઞઃ પરન્તપ |
સર્વં કર્માખિલં પાર્થ જ્ઞાને પરિસમાપ્યતે || 33||

સ|| હે પરન્તપ ! દ્રવ્યં અયાત્ યજ્ઞાત્ જ્ઞાન યજ્ઞઃ શ્રેયાન્ | હે પાર્થ ! સર્વં કર્મ અખિલમ્ જ્ઞાને પરિસમાપ્યતે ||

તદ્વિદ્ધિ પ્રણિ પાતેન પરિપ્રશ્નેન સેવયા |
ઉપદેક્ષ્યન્તિ તે જ્ઞાનં જ્ઞાનિનઃ તત્ત્વ દર્શિનઃ || 34 ||

સ|| તત્ જ્ઞાનં પ્રણિપાતેન પરિપ્રશ્નેન સેવયા વિદ્ધિ | તત્ત્વ દર્શિનઃ જ્ઞાનિનઃ તે ઉપદેશ્યન્તિ ||

યત્ જ્ઞાત્વા ન પુનર્મોહમેવં યાસ્યસિ પાણ્ડવ |
યેન ભૂતાન્યશેષેણ દ્રક્ષ્યસ્યાત્મન્યથો મયિ || 35||

સ|| હે પાણ્ડવ ! યત્ જ્ઞાત્વા પુનઃ એવમ્ મોહમ્ ન યાસ્યસિ યેન ભૂતાનિ અશેષેણ અત્મનિ અથો મયિ દ્રક્ષ્યસિ ( તત્ જ્ઞાનમ્ વિદ્ધિ !)

અપિ ચેદપિ પાપેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પાપકૃત્તમઃ |
સર્વં જ્ઞાનપ્લવેનૈવ વૃજિનં સંતરિષ્યસિ || 36||

સ|| સર્વેભ્યઃ પાપેભ્યઃ પાપકૃત્તમઃ અપિ ચેત્ અપિ સર્વં વૃજિનમ્ ( પાપમ્) જ્ઞાનપ્લવેનૈવ સામ્તરિષ્યસિ ||

યથૈથાંસિ સમિદ્ધોsગ્નિઃ ભસ્મસાત્કુરુતેsર્જુન|
જ્ઞાનાગ્નિ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્કુરુતે તથા || 37||

સ|| હે અર્જુના ! સમિદ્ધઃ અગ્નિઃ એથાંસિ યથા ભસ્મસાત્ તથા જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્ કુરુતે |

ન હિ જ્ઞાનેન સદૃશં પવિત્રમિહ વિદ્યતે |
તત્ સ્વયં યોગસંસિદ્ધઃ કાલેનાત્મનિ વિંદતિ|| 38 ||

સ|| ઇહ જ્ઞાનેન સદૃશં પવિત્રં ન વિદ્યતે હિ | તત્ યોગસંસિદ્ધિઃ કાલેન આત્મનિ સ્વયમ્ વિંદતિ ||

શ્રદ્ધ્વાન્ લભતે જ્ઞાનં તત્પરઃ સંયતેન્દ્રિયઃ|
જ્ઞાનં લબ્ધ્વા પરાં શાન્તિં અચિરેણાધિગચ્છતિ|| 39 ||

સ|| શ્રદ્ધવાન્ તત્પરઃ સંયતેંદ્રિયઃ જ્ઞાનં લભતે |જ્ઞાનમ્ લબ્ધ્વા પરામ્ શાંતિમ્ અચિરેણ અધિગચ્ચતિ ||

અજ્ઞશ્ચાશ્રદ્ધધાનશ્ચ સંશયાત્મા વિનશ્યતિ |
નાયં લોકોsસ્તિ ન પરો ન સુખં સંશયાત્મનઃ ||40||

સ|| અજ્ઞશ્ચ અશ્રદ્ધધાનશ્ચ સંશયાત્મા વિનશ્યતિ |સંશયાત્મા અયં લોકઃ નાસ્તિ | પરં ન | સુખં અપિ નાસ્તિ ||

યોગસન્ન્યસ્તકર્માણાં જ્ઞાનસંછિન્નસંશયમ્ |
આત્મવંતં ન કર્માણિ નિબધ્નંતિ ધનંજય || 41 ||

સ|| હે ધનંજયા ! યોગસન્યસ્ત કર્માણમ્ જ્ઞાનસંચ્છિન્ન સંશયમ્ આત્મ વન્તં કર્માણિ ન નિબધ્નંતિ ||

તસ્માદજ્ઞાન સંભૂતં હૃત્થ્સં જ્ઞાનાસિનાત્મનઃ |
ચિત્વૈનં સંશયં યોગમાતિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભારત || 42||

સ|| હે ભારત ! તસ્માત્ આત્મનઃ હૃદ્ સ્થમ્ અજ્ઞાનસંભૂતમ્ એનં સંશયમ્ જ્ઞાનાસિના ચિત્વા યોગમ્ આતિષ્ઠ ||

ઇતિ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાસૂપનિષત્સુ બ્રહ્મવિદ્યાયામ્ યોગ શાસ્ત્રે
શ્રીકૃષ્ણાર્જુન સંવાદે જ્ઞાનયોગો નામ
ચતુર્થોsધ્યાયઃ ||
||ઓમ્ તત્ સત્ ||

|| Om tat sat ||