Bhagavadgita !

Chapter 6

Atma samyamana yoga - Slokas !

|| Om tat sat ||

ભગવદ્ગીત
આત્મ સંયમ યોગમુ
આરવ અધ્યાયમુ

શ્રી ભગવાનુવાચ:

અનાશ્રિતઃ કર્મફલં કાર્યં કર્મ કરોતિ યઃ|
સ સન્ન્યાસી ચ યોગી ચ ન નિરગ્નિર્નચાક્રિયઃ ||

સ|| યઃ કર્મફલં અનાશ્રિતઃ કાર્યં કર્મ કરોતિ સઃ સન્ન્યાસી યોગી ચ | નિરગ્નિઃ ન ( સન્ન્યાસી ભવતિ)| અક્રિયઃ ન ચ (સન્ન્યાસી ભવતિ)

યં સન્ન્યાસમિતિ પ્રાહુર્યોગં તં વિદ્ધિ પાણ્ડવ |
ન હ્યસન્ન્યસ્તસંકલ્પો યોગી ભવતિ કશ્ચન ||

સ|| હે પાણ્ડવ ! યં સન્ન્યાસમ્ ઇતિ પ્રાહુઃ તં યોગં ઇતિ વિદ્ધિ | હિ અસન્ન્યસ્ત સંકલ્પઃ કશ્ચન યોગી ન ભવતિ |

આરુરુક્ષ્મોર્મુનેર્યોગં કર્મકારણ મુચ્યતે |
યોગારૂઢસ્ય તસ્યૈવ શમઃ કારણ મુચ્યતે ||

સ|| યોગં આરુરુક્ષોઃ મુનેઃ કર્મ કારણં (ઇતિ) ઉચ્યતે | યોગારૂઢસ્ય તસ્યૈવ શમઃ કારણં (ઇતિ) ઉચ્યતે ||

યદાહિ નેન્દ્રિયાર્થેષુ ન કર્મસ્વનુષજ્જતે |
સર્વસંકલ્પ સન્ન્યાસી યોગારૂઢસ્તદોચ્યતે ||

સ|| યદા હિ ઇન્દ્રિયાર્થેષુ ન અનુષજ્જતે , કર્મસુ ન ( અનુષજ્જતે) ,(સઃ) સર્વ સંકલ્પ સન્ન્યાસી ( ભવતિ) તદા (સઃ) યોગારૂઢઃ (ઇતિ)ઉચ્યતે ||

ઉદ્ધરેદાત્માના આત્માનં નાત્માન મવસાદયેત્ |
અત્મૈવ હ્યાત્મનો બન્ધુરાત્મૈવ રિપુરાત્મનઃ ||

સ|| આત્મના આત્માનં ઉદ્ધરેત્ | આત્માનં ન અવસાદયેત્ | હિ આત્મનઃ અત્મ એવ બન્ધુઃ | આત્મનઃ આત્મ એવ રિપુઃ|

બન્ધુરાત્માત્મનસ્તસ્ય યેનાત્મૈવાત્મના જિતઃ|
અનાત્મનસ્તુ શતૃત્વે વર્તેતાત્મૈવ શત્રુવત્ ||

સ|| એન આત્મનૈવ આત્મા જિતઃ તસ્ય આત્મા આત્મનઃ બન્ધુઃ | અનાત્મનસ્તુ આત્મા શત્રુવત્ શતૃત્વે વર્તેત |

જિતાત્મનઃ પ્રશાન્તસ્ય પરમાત્મા સમાહિતઃ |
શીતોષ્ણસુખદુઃખેષુ તથા માનાવમાનયોઃ ||

સ||જિતાત્મનઃ પ્રશાન્તસ્ય શીતોષ્ણસુખદુઃખેષુ તથા માનાવમાનયોઃ પરમાત્મા સમાહિતઃ ||

જ્ઞાનવિજ્ઞાન તૃપ્તાત્મા કૂટસ્થો વિજિતેન્દ્રિયઃ |
યુક્ત ઇત્યુચ્યતે યોગી સમલોષ્ટાશ્મ કાંચનઃ ||

સ|| જ્ઞાન વિજ્ઞાન તૃપ્તાત્મા કૂટસ્થઃ વિજિતેન્દ્રિયઃ સમલોષ્ઠાશ્મકાંચનઃ યોગી યુક્તઃ ઇતિઉચ્યતે ||

સુહૃન્મિત્રાર્યુદાસીન મધ્યસ્થ દ્વેષ્ય બન્દુષુ|
સાધુષ્વપિ ચ પાપેષુ સમબુદ્ધિર્વિશિષ્યતે ||

સ|| સુહૃત્ મિત્ર અરિ ઉદાસીન મધ્યસ્થ દ્વેષ્ય બન્ધુષુ સાધુષુ પાપેષુ સમબુદ્ધિઃ (સઃ) વિશિષ્યતે ||

યોગી યુઞીત સતતં આત્માનં રહસિ સ્થિતઃ |
એકાકી યતચિત્તાત્મા નિરાશી રપરિગ્રહઃ ||

સ|| યોગી રહસિ સ્થિતઃ એકાકી યતચિત્તાત્મા નિરાશીઃ અપરિગ્રહઃ સતતમ્ આત્માનમ્ યુઞ્જીત ||

શુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમાસનમાત્મનઃ |
નાત્યુચ્છ્રિતં નાતિ નીચં ચેલાજિન કુશોત્તરમ્||
ત્રૈકાગ્રં મનઃ કૃત્વા યતચિત્તેન્દ્રિયક્રિયઃ |
ઉપવિશ્યાસને યુઞાદ્યોગમાત્મવિશુદ્ધયે ||

સ|| શુચૌ દેશે ન અતિ ઉચ્છ્રિતં ન અતિ નીચમ્ ચેલાજિનકુશોત્તરમ્ સ્થિરં આસનમ્ આત્મનઃ પર્તિષ્ઠાપ્ય, તત્ર આસને ઉપવિશ્ય, મનઃ એકાગ્રં કૃત્વા યતચ્ચિત્તેન્દ્રિય ક્રિયઃ આત્મ શુદ્ધયે યોગં યુઞ્જ્યાત્ ||

સમં કાય શિરોગ્રીવં ધારયન્નચલં સ્થિરઃ|
સંપ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્ ||
પ્રશાન્તાત્મા વિગતભીર્ભ્રહ્મચારિવ્રતે સ્થિતઃ|
મનસ્સંયમ્ય મચ્છિત્તો યુક્ત આસીત મત્પરઃ ||

સ|| કાય શિરોગ્રીવમ્ કંઠં સમમ્ , અચલમ્ ધારયન્ સ્થિરઃ , દિશઃ ચ ન અવલોકયન્, સ્વં નાશિકાગ્રં સંપ્રેક્ષ્ય ,પ્રશાન્તાત્મા વિગતભીઃ બ્રહ્મચારિવ્રતે સ્થિતઃ , મનઃ સંયમ્ય, મત્ ચિત્તઃ , મત્ પરઃ ,યુક્તઃ આસીત ||

યુઞ્જ્ન્નેવં સદા આત્માનં યોગી નિયતમાનસઃ |
શાન્તિં નિર્વાણપરમાં મત્સંસ્થામ્ અધિગચ્છતિ ||

સ|| નિયતમાનસઃ યોગી સદા એવમ્ આત્માનમ્ યુઞ્જન્ , મત્ સંસ્થામ્, નિર્વાણપરમામ્ શાન્તિં અધિગચ્છતિ ||

નાત્યશ્નતસ્તુ યોગોsસ્તિ ન ચૈકાન્તમનશ્નતઃ |
ન ચાતિ સ્વપ્નશીલસ્ય જાગ્રતો નૈવ ચાર્જુના ||

સ|| હે અર્જુન યોગઃ અતિ અશ્નતઃ તુ ન અસ્તિ | એકાન્તં અનશ્નતઃ ન (યોગઃ), અતિસ્વપ્નશીલસ્ય ન , જાગ્રતઃ ચ ન એવ ||

યુક્તાહાર વિહારસ્ય યુક્તચેષ્ઠસ્ય કર્મસુ |
યુક્ત સ્વપ્નાવ ભોધસ્ય યોગો ભવતિ દુઃખહા||

સ|| યુક્તાહાર વિહારસ્ય કર્મસુ યુક્તચેષ્ઠસ્ય યુક્ત સ્વપ્નાવભોધસ્ય યોગઃ દુઃખહ ભવતિ ||

યદા વિનિયતં ચિત્તમાત્મન્યેવાવતિષ્ઠતે |
નિસ્પૃહાસ્સર્વકામેભ્યો યુક્ત ઇત્યુચ્યતે તદા ||

સ|| યદા ચિત્તં વિનિયતં સત્ આત્મએવ અવતિષ્ઠતે, સર્વકામેભ્યઃ નિસ્પૃહઃ, તદા યુક્તઃ ઉચ્યતે ||

યથા દીપો નિવાતસ્થો નેઞ્ગતે સોપમા સ્મૃતા |
યોગિનો યતચિત્તસ્ય યુઞ્જતો યોગમાત્મનઃ ||

સ|| નિવાતસ્થઃ દીપઃ યથા નઞ્જતે સા આત્મનઃ યોગમ્ યુઞ્જતઃ યોગિનઃ યતચિત્તસ્ય ઉપમા સ્મૃતા ||

યત્રો પરમતે ચિત્તં નિરુદ્ધં યોગસેવયા |
યત્રચૈવાત્મના આત્માનં પશ્યન્નાત્મનિ તુષ્યતિ||
સુખમાત્યન્તિકં યત્તદ્બુદ્ધિગ્રાહ્યમતીન્દ્રિયમ્ |
વેત્તિ યત્ર ન ચૈવાયં સ્થિતશ્ચલતિ તત્ત્વતઃ||
યં લભ્ધ્વા ચાપરં લાભં મન્યતે નાધિકં તતઃ |
યસ્મિન્ સ્થિતો ન દુઃખેન ગુરુણાપિ વિચાલ્યતે ||
તં વિદ્યા દુઃખ્સંયોગવિયોગં યોગસજ્ઞિતમ્ |
સ નિશ્ચયેન યોક્તવ્યો યોગોsનિર્વિણ્ણચેતસા ||

સ||યોગ સેવયા નિરુદ્ધમ્ ચિત્તમ્ યત્ર ઉપરમતે ,
યત્ર આત્મના આત્માનં પશ્યન્ આત્મન્યેવ તુષ્યતિ ,
યત્ર સ્થિતઃ અયમ્ યત્ અતીન્દ્રિયમ્ બુદ્ધિગ્રાહ્યમ્ અત્યન્તિકં ચ તત્ સુખમ્ વેત્તિ ચ, તત્ત્વતઃ નૈવ ચલતિ ,
યં લબ્ધ્વા અપરમ્ લાભં તતઃ અધિકં ન મન્યતે ,
યસ્મિન્ સ્થિતઃ ગુરુણા દુઃખેન અપિ ન વિચાલ્યતે ,
દુખ સંયોગ વિયોગં તં યોગ સઞ્જિતમ્ વિદ્યાત્ ,
સયોગઃ અનિર્વિણ્ણચેતસા નિશ્ચયેન યોક્તવ્યઃ ||

સંકલ્પ પ્રભવાન્ કામાંસ્ત્યક્ત્વા સર્વાનશેષતઃ |
મનસૈવેન્દ્રિયગ્રામં વિનિયમ્ય સમન્તતઃ ||

શનૈઃ શનૈરુપરમેદ્ભુધ્યા ધૃતિગૃહીતયા |
આત્મસંસ્થં મનઃ કૃત્વા ન કિંચિદપિ ચિન્તયેત્ ||

સ|| સંકલ્પ પ્રભવાન્ કામાન્ સર્વાન્ અશેષતઃ ત્યક્ત્વા , મનસા એવ ઇંદ્રિયગ્રામમ્ સમન્તતઃ વિનિયમ્ય , ધૃતિ ગૃહીતયા બુદ્ધ્યા શનૈઃ શનૈઃ ઉપરમેત્ , મનઃ આત્મ સંસ્થં કૃત્વા કિંચિત્ અપિ ન ચિન્તયેત્ ||

યતો યતો નિશ્ચરતિ મનશ્ચંચલમસ્થિરમ્ |
તતસ્તતો નિયમ્યૈતદાત્મન્યેવ વશં નયેત્ ||

સ|| ચંચલં અથિરં મનઃ યતઃ યતઃ નિશ્ચરતિ , તતઃ તતઃ એતત્ ( મનઃ) નિયમ્ય આત્મનિ એવ વશં નયેત્ ||

પ્રશાન્તમનસં હ્યેનં યોગિનં સુખમુત્તમમ્ |
ઉપૈતિ શાન્તરજસં બ્રહ્મ ભૂત મકલ્મષમ્ ||

સ|| પ્રશાન્ત મનસં શાન્તરજસમ્ બ્રહ્મ ભૂતમ્ અકલ્મષમ્ એનમ્ યોગિનમ્ ઉત્તમમ્ સુખં ઉપ એતિ હિ ||

યુઞ્જન્નેવં સદા આત્માનં યોગી વિગત કલ્મષ:|
સુખેન બ્રહ્મસંસ્પર્શં અત્યન્તં સુખમશ્નુતે ||

સ|| એવં સદા અત્માનમ્ યુઞ્જન્ વિગતકલ્મષઃ યોગી સુખેન બ્રહ્મ સંસ્પર્શમ્ અત્યન્તમ્ સુખમ્ અશ્નુતે ||

સર્વભૂતસ્થ માત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ |
ઈક્ષતે યોગ યુક્તાત્મા સર્વત્ર સમદર્શનઃ ||

સ|| યોગયુક્તાત્મા સર્વત્ર સમદર્શનઃ આત્માનમ્ સર્વભૂતસ્થમ્ સર્વભૂતાનિ આત્મનિ ચ ઈક્ષતે ||

યોમાં પશ્યતિ સર્વત્રમયિ પશ્યતિ |
તસ્યાહં ન પ્રણસ્યામિ સ ચ મે નપ્રણસ્યતિ ||

સ|| યઃ સર્વત્ર મામ્ પશ્યતિ , સર્વં ચ મયિ પશ્યતિ તસ્ય અહં ન પ્રણસ્યામિ | સઃ ચ મે ન પ્રણસ્યતિ ||

સર્વભૂત સ્થિતં યોમાં ભજત્યેકત્વમાસ્થિતઃ|
સર્વથા વર્તમાનો અપિ સ યોગી મયિ વર્તતે ||

સ|| સર્વભૂતસ્થિતમ્ મામ્ યઃ એકત્વમ્ આસ્થિતઃ ભજતિ ,સ યોગી સર્વથા વર્તમાનઃ અપિ મયિ વર્તતે ||

અત્મૌપન્યેન સર્વત્ર સમં પશ્યતિ યોsર્જુન|
સુખં વા યદિ વાદુઃખં સયોગી પરમો મતઃ ||

સ|| હે અર્જુના ! સર્વત્ર સુખં વા દુઃખમ્ યદિ વા અત્મૌપમ્યેન સમં યઃ પશ્યતિ સઃ યોગી પરમ(શ્રેષ્ઠઃ) ઇતિ મતઃ ||

અર્જુન ઉવાચ:

યોsયં યોગસ્ત્વયા પ્રોક્તસ્સામ્યેન મધુસૂધન |
એતસ્યાહં ન પશ્યામિ ચઞ્ચલત્વાત્થ્સિતિં સ્થિરામ્ ||

સ|| હે મથુસૂધના| સામ્યેન યઃ અયં યોગઃ ત્વયા પ્રોક્તઃ એતસ્ય સ્થિરાં સ્થિતિમ્ ચંચલત્વાત્ અહં ન પશ્યામિ ||

ચઞ્ચલં હિ મનઃ કૃષ્ણ પ્રમાથિ બલવદ્દૃઢમ્ |
તસ્યાહં નિગ્રહં મન્યે વાયોરિવ સુદુષ્કરમ્ ||

સ|| હે કૃષ્ણા ! મનઃ ચંચલં , મનઃ પ્રમાધિ, મનઃ બલવત્ ધૃડં ઇતિ\ તસ્ય નિગ્રહં વાયોઃ ઇવ સુદુષ્કરમ્ અહં મન્યે ||

શ્રીભગવાનુવાચ :

અસંશયં મહાબાહો મનો દુર્નિગ્રહં ચલમ્ |
અભ્યાસેન તુ કૌન્તેય વૈરાગ્યેણ ચ ગૃહ્યતે ||

સ|| હે મહાબાહો મનઃ દુર્નિગ્રહં ચલમ્ (ઇતિ) અશંસયમ્ | ( તથાપિ) હે કૌન્તેય ! અભ્યાસેનતુ વૈરાગ્યેણ ચ ગૃહ્યતે ||

અસંશયતાત્મના યોગો દુષ્પ્રાપ ઇતિ મે મતિઃ |
વશ્યાત્મના તુ યતતા શક્યો અવાપ્તુમુપાયતઃ ||

સ||અસંયતાત્મના યોગઃ દુષ્પ્રાપઃ ઇતિ મે મતિઃ | વશ્યાત્મના તુ યતતા ઉપાયતઃ અવાપ્તુમ્ શક્યઃ ||

અર્જુન ઉવાચ :

અયતિશ્રદ્ધયોપેતો યોગાચ્ચલિત માનસઃ |
અપ્રાપ્ય યોગસંસિદ્ધિં કાં ગતિં કૃષ્ણ ગચ્છતિ ||

સ|| હે કૃષ્ણ ! શ્રદ્ધયા ઉપેતઃ અયતિઃ યોગાત્ ચલિત માનસઃ યોગસંસિદ્ધિમ્ અપ્રાપ્ય કાં ગતિં ગચ્છતિ |

કચ્ચિન્નોભયવિભ્રષ્ટશ્ચિન્નાભ્રમિવ નશ્યતિ |
અપ્રતિષ્ઠો મહાબાહો વિમૂઢો બ્રહ્મણઃ પથિ ||

સ|| મહાબાહો બ્રહ્મણઃ પથિ અપ્રતિષ્ઠઃ વિમૂઢઃ ઉભયવિભ્રષ્ઠઃ છિન્નાભ્રં ઇવ ન નશ્યતિકચ્છિત્ ||

એતં મે સંશયં કૃષ્ણ ચ્છેત્તુ મર્હસ્ય શેષતઃ |
ત્વદન્યઃ સંશયસ્યાસ્ય ચ્ચેતા નહ્યુપપદ્યતે ||

સ|| હે કૃષ્ણ ! મે એતં સંશયમ્ અશેષતઃ છેત્તુમ્ અર્હસિ | અસ્ય સંશયસ્ય છેત્તા ત્વત્ અન્યઃ ન હિ ઉપપદ્યતે ||

શ્રીભગવાનુવાચ:

પાર્થનૈવેહ નામુત્ર વિનાશસ્તસ્ય વિદ્યતે |
ન હિ કલ્યાણકૃત્કશ્ચિદ્દુર્ગતિં તાત ગચ્છતિ ||

સ|| હે પાર્થ તસ્ય ઇહ વિનાશઃ ન વિદ્યતે એવ | અમુત્ર ન | હે તાત ! કલ્યાણકૃત્ કશ્ચિત્ દુર્ગતિં ન ગચ્છતિ હિ ||

પ્રાપ્ય પુણ્યકૃતાં લોકાનુષિત્વા શાશ્વતીઃ સમાઃ|
શુચીનાં શ્રીમતાં ગેહે યોગભ્રષ્ઠોsભિજાયતે ||

સ|| યોગ ભ્રષ્ઠઃ પુણ્યકૃતામ્ લોકાન્ પ્રાપ્ય શાશ્વતીઃ સમાઃ ઉષિત્વા શુચીનામ્ શ્રીમતાં ગેહે અભિજાયતે ||

અથવા યોગિનામેવ કુલે ભવતિ ધીમતામ્ |
એતદ્ધિ દુર્લભતરં લોકે જન્મ યદીદૃશમ્ ||

સ|| અથવા ધીમતામ્ યોગિનાં કુલે એવ ભવતિ ! ઈદૃશમ્ જન્મ યત્ એતત્ હિ લોકે દુર્લભતરમ્ |

તત્ર સં બુદ્ધિ સંયોગં લભતે પૌર્વ દૈહિકમ્ |
યતતે ચ તતો ભૂયસંસિદ્ધૌ કુરુનન્દન ||

સ|| હે કુરુનન્દન ! તત્ર પૌર્વદેહિકં તં બુદ્ધિસંયોગમ્ લભતે | તતઃ ભૂયઃ સંસિદ્ધૌ યતતે ચ |

પૂર્વાભ્યાસેન તૈનેવ હ્રિયતે હ્યવશોsપિ સઃ |
જિજ્ઞાસુરપિ યોગસ્ય શબ્દબ્રહ્માતિવર્તતે ||

સ|| સઃ અવશઃ અપિ તેન પૂર્વાભ્યાસેન એવ હ્રિયતેહિ | યોગસ્ય જિજ્ઞાસુઃ અપિ શબ્દબ્રહ્મં અતિવર્તતે ||

પ્રયત્નાદ્યતમાનસ્તુ યોગી સંશુદ્ધકિલ્બિષઃ |
અનેક જન્મ સંસિદ્ધિસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્||

સ|| પ્રયત્નાત્ યતમાનઃ યોગીતુ સંશુદ્ધકિલ્બિષઃ અનેક જન્મ સંસિદ્ધિઃ તતઃ પરાં ગતિં યાતિ ||

તપસ્વિભ્યોધિકો યોગી જ્ઞાનિભ્યોsપિ મતોsધિકઃ |
કર્મિભ્યાશ્ચાધિકો યોગી તસ્માદ્યોગી ભવાર્જુન ||

સ|| હે અર્જુન ! યોગી તપસ્વિભ્યઃ અધિકઃ | જ્ઞાનિભ્યઃ અપિ અધિકઃ મતઃ | યોગિ કર્મિભ્યઃ ચ અધિકઃ | તસ્માત્ યોગી ભવ |

યોગિનામપિ સર્વેષાં મદ્ગતેનાન્તરાત્મના |
શ્રદ્ધવાન્ ભજતે યો માં સ મે યુક્તતમો મતઃ ||

સ|| સર્વેષાં યોગિનામ્ અપિ યઃ મદ્ગતેન અંતરાત્મના શ્રદ્ધવાન્ માં ભજતે સઃ યુક્તતમઃ (ઇતિ) મે મતિઃ ||

ઓમ્
ઇતિ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતા સૂપનિષત્સુ બ્રહ્મવિદ્યાયાં યોગશાસ્ત્રે
શ્રીકૃષ્ણાર્જુનસંવાદે આત્મસંયમયોગો નામ
ષષ્ઠોધ્યાયઃ ||

 

 

|| om tat sat ||