||భగవద్గీత ||

|| ఆఱవ అధ్యాయము||

||ఆత్మసంయమన యోగము- శ్లోకములు ||

|| Om tat sat ||

భగవద్గీత
ఆత్మ సంయమ యోగము
ఆఱవ అధ్యాయము

శ్రీ భగవానువాచ:

అనాశ్రితః కర్మఫలం కార్యం కర్మ కరోతి యః|
స సన్న్యాసీ చ యోగీ చ న నిరగ్నిర్నచాక్రియః ||

స|| యః కర్మఫలం అనాశ్రితః కార్యం కర్మ కరోతి సః సన్న్యాసీ యోగీ చ | నిరగ్నిః న ( సన్న్యాసీ భవతి)| అక్రియః న చ (సన్న్యాసీ భవతి)

యం సన్న్యాసమితి ప్రాహుర్యోగం తం విద్ధి పాణ్డవ |
న హ్యసన్న్యస్తసంకల్పో యోగీ భవతి కశ్చన ||

స|| హే పాణ్డవ ! యం సన్న్యాసమ్ ఇతి ప్రాహుః తం యోగం ఇతి విద్ధి | హి అసన్న్యస్త సంకల్పః కశ్చన యోగీ న భవతి |

ఆరురుక్ష్మోర్మునేర్యోగం కర్మకారణ ముచ్యతే |
యోగారూఢస్య తస్యైవ శమః కారణ ముచ్యతే ||

స|| యోగం ఆరురుక్షోః మునేః కర్మ కారణం (ఇతి) ఉచ్యతే | యోగారూఢస్య తస్యైవ శమః కారణం (ఇతి) ఉచ్యతే ||

యదాహి నేన్ద్రియార్థేషు న కర్మస్వనుషజ్జతే |
సర్వసంకల్ప సన్న్యాసీ యోగారూఢస్తదోచ్యతే ||

స|| యదా హి ఇన్ద్రియార్థేషు న అనుషజ్జతే , కర్మసు న ( అనుషజ్జతే) ,(సః) సర్వ సంకల్ప సన్న్యాసీ ( భవతి) తదా (సః) యోగారూఢః (ఇతి)ఉచ్యతే ||

ఉద్ధరేదాత్మానా ఆత్మానం నాత్మాన మవసాదయేత్ |
అత్మైవ హ్యాత్మనో బన్ధురాత్మైవ రిపురాత్మనః ||

స|| ఆత్మనా ఆత్మానం ఉద్ధరేత్ | ఆత్మానం న అవసాదయేత్ | హి ఆత్మనః అత్మ ఏవ బన్ధుః | ఆత్మనః ఆత్మ ఏవ రిపుః|

బన్ధురాత్మాత్మనస్తస్య యేనాత్మైవాత్మనా జితః|
అనాత్మనస్తు శతృత్వే వర్తేతాత్మైవ శత్రువత్ ||

స|| ఏన ఆత్మనైవ ఆత్మా జితః తస్య ఆత్మా ఆత్మనః బన్ధుః | అనాత్మనస్తు ఆత్మా శత్రువత్ శతృత్వే వర్తేత |

జితాత్మనః ప్రశాన్తస్య పరమాత్మా సమాహితః |
శీతోష్ణసుఖదుఃఖేషు తథా మానావమానయోః ||

స||జితాత్మనః ప్రశాన్తస్య శీతోష్ణసుఖదుఃఖేషు తథా మానావమానయోః పరమాత్మా సమాహితః ||

జ్ఞానవిజ్ఞాన తృప్తాత్మా కూటస్థో విజితేన్ద్రియః |
యుక్త ఇత్యుచ్యతే యోగీ సమలోష్టాశ్మ కాంచనః ||

స|| జ్ఞాన విజ్ఞాన తృప్తాత్మా కూటస్థః విజితేన్ద్రియః సమలోష్ఠాశ్మకాంచనః యోగీ యుక్తః ఇతిఉచ్యతే ||

సుహృన్మిత్రార్యుదాసీన మధ్యస్థ ద్వేష్య బన్దుషు|
సాధుష్వపి చ పాపేషు సమబుద్ధిర్విశిష్యతే ||

స|| సుహృత్ మిత్ర అరి ఉదాసీన మధ్యస్థ ద్వేష్య బన్ధుషు సాధుషు పాపేషు సమబుద్ధిః (సః) విశిష్యతే ||

యోగీ యుఞీత సతతం ఆత్మానం రహసి స్థితః |
ఏకాకీ యతచిత్తాత్మా నిరాశీ రపరిగ్రహః ||

స|| యోగీ రహసి స్థితః ఏకాకీ యతచిత్తాత్మా నిరాశీః అపరిగ్రహః సతతమ్ ఆత్మానమ్ యుఞ్జీత ||

శుచౌ దేశే ప్రతిష్ఠాప్య స్థిరమాసనమాత్మనః |
నాత్యుచ్ఛ్రితం నాతి నీచం చేలాజిన కుశోత్తరమ్||
త్రైకాగ్రం మనః కృత్వా యతచిత్తేన్ద్రియక్రియః |
ఉపవిశ్యాసనే యుఞాద్యోగమాత్మవిశుద్ధయే ||

స|| శుచౌ దేశే న అతి ఉచ్ఛ్రితం న అతి నీచమ్ చేలాజినకుశోత్తరమ్ స్థిరం ఆసనమ్ ఆత్మనః పర్తిష్ఠాప్య, తత్ర ఆసనే ఉపవిశ్య, మనః ఏకాగ్రం కృత్వా యతచ్చిత్తేన్ద్రియ క్రియః ఆత్మ శుద్ధయే యోగం యుఞ్జ్యాత్ ||

సమం కాయ శిరోగ్రీవం ధారయన్నచలం స్థిరః|
సంప్రేక్ష్య నాసికాగ్రం స్వం దిశశ్చానవలోకయన్ ||
ప్రశాన్తాత్మా విగతభీర్భ్రహ్మచారివ్రతే స్థితః|
మనస్సంయమ్య మచ్ఛిత్తో యుక్త ఆసీత మత్పరః ||

స|| కాయ శిరోగ్రీవమ్ కంఠం సమమ్ , అచలమ్ ధారయన్ స్థిరః , దిశః చ న అవలోకయన్, స్వం నాశికాగ్రం సంప్రేక్ష్య ,ప్రశాన్తాత్మా విగతభీః బ్రహ్మచారివ్రతే స్థితః , మనః సంయమ్య, మత్ చిత్తః , మత్ పరః ,యుక్తః ఆసీత ||

యుఞ్జ్న్నేవం సదా ఆత్మానం యోగీ నియతమానసః |
శాన్తిం నిర్వాణపరమాం మత్సంస్థామ్ అధిగచ్ఛతి ||

స|| నియతమానసః యోగీ సదా ఏవమ్ ఆత్మానమ్ యుఞ్జన్ , మత్ సంస్థామ్, నిర్వాణపరమామ్ శాన్తిం అధిగచ్ఛతి ||

నాత్యశ్నతస్తు యోగోsస్తి న చైకాన్తమనశ్నతః |
న చాతి స్వప్నశీలస్య జాగ్రతో నైవ చార్జునా ||

స|| హే అర్జున యోగః అతి అశ్నతః తు న అస్తి | ఏకాన్తం అనశ్నతః న (యోగః), అతిస్వప్నశీలస్య న , జాగ్రతః చ న ఏవ ||

యుక్తాహార విహారస్య యుక్తచేష్ఠస్య కర్మసు |
యుక్త స్వప్నావ భోధస్య యోగో భవతి దుఃఖహా||

స|| యుక్తాహార విహారస్య కర్మసు యుక్తచేష్ఠస్య యుక్త స్వప్నావభోధస్య యోగః దుఃఖహ భవతి ||

యదా వినియతం చిత్తమాత్మన్యేవావతిష్ఠతే |
నిస్పృహాస్సర్వకామేభ్యో యుక్త ఇత్యుచ్యతే తదా ||

స|| యదా చిత్తం వినియతం సత్ ఆత్మఏవ అవతిష్ఠతే, సర్వకామేభ్యః నిస్పృహః, తదా యుక్తః ఉచ్యతే ||

యథా దీపో నివాతస్థో నేఞ్గతే సోపమా స్మృతా |
యోగినో యతచిత్తస్య యుఞ్జతో యోగమాత్మనః ||

స|| నివాతస్థః దీపః యథా నఞ్జతే సా ఆత్మనః యోగమ్ యుఞ్జతః యోగినః యతచిత్తస్య ఉపమా స్మృతా ||

యత్రో పరమతే చిత్తం నిరుద్ధం యోగసేవయా |
యత్రచైవాత్మనా ఆత్మానం పశ్యన్నాత్మని తుష్యతి||
సుఖమాత్యన్తికం యత్తద్బుద్ధిగ్రాహ్యమతీన్ద్రియమ్ |
వేత్తి యత్ర న చైవాయం స్థితశ్చలతి తత్త్వతః||
యం లభ్ధ్వా చాపరం లాభం మన్యతే నాధికం తతః |
యస్మిన్ స్థితో న దుఃఖేన గురుణాపి విచాల్యతే ||
తం విద్యా దుఃఖ్సంయోగవియోగం యోగసజ్ఞితమ్ |
స నిశ్చయేన యోక్తవ్యో యోగోsనిర్విణ్ణచేతసా ||

స||యోగ సేవయా నిరుద్ధమ్ చిత్తమ్ యత్ర ఉపరమతే ,
యత్ర ఆత్మనా ఆత్మానం పశ్యన్ ఆత్మన్యేవ తుష్యతి ,
యత్ర స్థితః అయమ్ యత్ అతీన్ద్రియమ్ బుద్ధిగ్రాహ్యమ్ అత్యన్తికం చ తత్ సుఖమ్ వేత్తి చ, తత్త్వతః నైవ చలతి ,
యం లబ్ధ్వా అపరమ్ లాభం తతః అధికం న మన్యతే ,
యస్మిన్ స్థితః గురుణా దుఃఖేన అపి న విచాల్యతే ,
దుఖ సంయోగ వియోగం తం యోగ సఞ్జితమ్ విద్యాత్ ,
సయోగః అనిర్విణ్ణచేతసా నిశ్చయేన యోక్తవ్యః ||

సంకల్ప ప్రభవాన్ కామాంస్త్యక్త్వా సర్వానశేషతః |
మనసైవేన్ద్రియగ్రామం వినియమ్య సమన్తతః ||

శనైః శనైరుపరమేద్భుధ్యా ధృతిగృహీతయా |
ఆత్మసంస్థం మనః కృత్వా న కించిదపి చిన్తయేత్ ||

స|| సంకల్ప ప్రభవాన్ కామాన్ సర్వాన్ అశేషతః త్యక్త్వా , మనసా ఎవ ఇంద్రియగ్రామమ్ సమన్తతః వినియమ్య , ధృతి గృహీతయా బుద్ధ్యా శనైః శనైః ఉపరమేత్ , మనః ఆత్మ సంస్థం కృత్వా కించిత్ అపి న చిన్తయేత్ ||

యతో యతో నిశ్చరతి మనశ్చంచలమస్థిరమ్ |
తతస్తతో నియమ్యైతదాత్మన్యేవ వశం నయేత్ ||
స|| చంచలం అథిరం మనః యతః యతః నిశ్చరతి , తతః తతః ఏతత్ ( మనః) నియమ్య ఆత్మని ఏవ వశం నయేత్ ||

ప్రశాన్తమనసం హ్యేనం యోగినం సుఖముత్తమమ్ |
ఉపైతి శాన్తరజసం బ్రహ్మ భూత మకల్మషమ్ ||

స|| ప్రశాన్త మనసం శాన్తరజసమ్ బ్రహ్మ భూతమ్ అకల్మషమ్ ఏనమ్ యోగినమ్ ఉత్తమమ్ సుఖం ఉప ఏతి హి ||

యుఞ్జన్నేవం సదా ఆత్మానం యోగీ విగత కల్మష:|
సుఖేన బ్రహ్మసంస్పర్శం అత్యన్తం సుఖమశ్నుతే ||

స|| ఏవం సదా అత్మానమ్ యుఞ్జన్ విగతకల్మషః యోగీ సుఖేన బ్రహ్మ సంస్పర్శమ్ అత్యన్తమ్ సుఖమ్ అశ్నుతే ||

సర్వభూతస్థ మాత్మానం సర్వభూతాని చాత్మని |
ఈక్షతే యోగ యుక్తాత్మా సర్వత్ర సమదర్శనః ||

స|| యొగయుక్తాత్మా సర్వత్ర సమదర్శనః ఆత్మానమ్ సర్వభూతస్థమ్ సర్వభూతాని ఆత్మని చ ఈక్షతే ||

యోమాం పశ్యతి సర్వత్రమయి పశ్యతి |
తస్యాహం న ప్రణస్యామి స చ మే నప్రణస్యతి ||

స|| యః సర్వత్ర మామ్ పశ్యతి , సర్వం చ మయి పశ్యతి తస్య అహం న ప్రణస్యామి | సః చ మే న ప్రణస్యతి ||

సర్వభూత స్థితం యోమాం భజత్యేకత్వమాస్థితః|
సర్వథా వర్తమానో అపి స యోగీ మయి వర్తతే ||

స|| సర్వభూతస్థితమ్ మామ్ యః ఏకత్వమ్ ఆస్థితః భజతి ,స యోగీ సర్వథా వర్తమానః అపి మయి వర్తతే ||

అత్మౌపన్యేన సర్వత్ర సమం పశ్యతి యోsర్జున|
సుఖం వా యది వాదుఃఖం సయోగీ పరమో మతః ||

స|| హే అర్జునా ! సర్వత్ర సుఖం వా దుఃఖమ్ యది వా అత్మౌపమ్యేన సమం యః పశ్యతి సః యోగీ పరమ(శ్రేష్ఠః) ఇతి మతః ||

అర్జున ఉవాచ:

యోsయం యోగస్త్వయా ప్రోక్తస్సామ్యేన మధుసూధన |
ఏతస్యాహం న పశ్యామి చఞ్చలత్వాత్థ్సితిం స్థిరామ్ ||

స|| హే మథుసూధనా| సామ్యేన యః అయం యోగః త్వయా ప్రోక్తః ఏతస్య స్థిరాం స్థితిమ్ చంచలత్వాత్ అహం న పశ్యామి ||

చఞ్చలం హి మనః కృష్ణ ప్రమాథి బలవద్దృఢమ్ |
తస్యాహం నిగ్రహం మన్యే వాయోరివ సుదుష్కరమ్ ||

స|| హే కృష్ణా ! మనః చంచలం , మనః ప్రమాధి, మనః బలవత్ ధృడం ఇతి\ తస్య నిగ్రహం వాయోః ఇవ సుదుష్కరమ్ అహం మన్యే ||

శ్రీభగవానువాచ :

అసంశయం మహాబాహో మనో దుర్నిగ్రహం చలమ్ |
అభ్యాసేన తు కౌన్తేయ వైరాగ్యేణ చ గృహ్యతే ||

స|| హే మహాబాహో మనః దుర్నిగ్రహం చలమ్ (ఇతి) అశంసయమ్ | ( తథాపి) హే కౌన్తేయ ! ఆభ్యాసేనతు వైరాగ్యేణ చ గృహ్యతే ||

అసంశయతాత్మనా యోగో దుష్ప్రాప ఇతి మే మతిః |
వశ్యాత్మనా తు యతతా శక్యో అవాప్తుముపాయతః ||

స||అసంయతాత్మనా యోగః దుష్ప్రాపః ఇతి మే మతిః | వశ్యాత్మనా తు యతతా ఉపాయతః అవాప్తుమ్ శక్యః ||

అర్జున ఉవాచ :

అయతిశ్రద్ధయోపేతో యోగాచ్చలిత మానసః |
అప్రాప్య యోగసంసిద్ధిం కాం గతిం కృష్ణ గచ్ఛతి ||

స|| హే కృష్ణ ! శ్రద్ధయా ఉపేతః అయతిః యోగాత్ చలిత మానసః యోగసంసిద్ధిమ్ అప్రాప్య కాం గతిం గచ్ఛతి |

కచ్చిన్నోభయవిభ్రష్టశ్చిన్నాభ్రమివ నశ్యతి |
అప్రతిష్ఠో మహాబాహో విమూఢో బ్రహ్మణః పథి ||

స|| మహాబాహో బ్రహ్మణః పథి అప్రతిష్ఠః విమూఢః ఉభయవిభ్రష్ఠః ఛిన్నాభ్రం ఇవ న నశ్యతికచ్ఛిత్ ||

ఏతం మే సంశయం కృష్ణ చ్ఛేత్తు మర్హస్య శేషతః |
త్వదన్యః సంశయస్యాస్య చ్చేతా నహ్యుపపద్యతే ||

స|| హే కృష్ణ ! మే ఏతం సంశయమ్ అశేషతః ఛేత్తుమ్ అర్హసి | అస్య సంశయస్య ఛేత్తా త్వత్ అన్యః న హి ఉపపద్యతే ||

శ్రీభగవానువాచ:

పార్థనైవేహ నాముత్ర వినాశస్తస్య విద్యతే |
న హి కల్యాణకృత్కశ్చిద్దుర్గతిం తాత గచ్ఛతి ||

స|| హే పార్థ తస్య ఇహ వినాశః న విద్యతే ఏవ | అముత్ర న | హే తాత ! కల్యాణకృత్ కశ్చిత్ దుర్గతిం న గచ్ఛతి హి ||

ప్రాప్య పుణ్యకృతాం లోకానుషిత్వా శాశ్వతీః సమాః|
శుచీనాం శ్రీమతాం గేహే యోగభ్రష్ఠోsభిజాయతే ||

స|| యోగ భ్రష్ఠః పుణ్యకృతామ్ లోకాన్ ప్రాప్య శాశ్వతీః సమాః ఉషిత్వా శుచీనామ్ శ్రీమతాం గేహే అభిజాయతే ||

అథవా యోగినామేవ కులే భవతి ధీమతామ్ |
ఏతద్ధి దుర్లభతరం లోకే జన్మ యదీదృశమ్ ||

స|| అథవా ధీమతామ్ యోగినాం కులే ఏవ భవతి ! ఈదృశమ్ జన్మ యత్ ఏతత్ హి లోకే దుర్లభతరమ్ |

తత్ర సం బుద్ధి సంయోగం లభతే పౌర్వ దైహికమ్ |
యతతే చ తతో భూయసంసిద్ధౌ కురునన్దన ||

స|| హే కురునన్దన ! తత్ర పౌర్వదేహికం తం బుద్ధిసంయోగమ్ లభతే | తతః భూయః సంసిద్ధౌ యతతే చ |

పూర్వాభ్యాసేన తైనేవ హ్రియతే హ్యవశోsపి సః |
జిజ్ఞాసురపి యోగస్య శబ్దబ్రహ్మాతివర్తతే ||

స|| సః అవశః అపి తేన పూర్వాభ్యాసేన ఏవ హ్రియతేహి | యోగస్య జిజ్ఞాసుః అపి శబ్దబ్రహ్మం అతివర్తతే ||

ప్రయత్నాద్యతమానస్తు యోగీ సంశుద్ధకిల్బిషః |
అనేక జన్మ సంసిద్ధిస్తతో యాతి పరాం గతిమ్||

స|| ప్రయత్నాత్ యతమానః యోగీతు సంశుద్ధకిల్బిషః అనేక జన్మ సంసిద్ధిః తతః పరాం గతిం యాతి ||

తపస్విభ్యోధికో యోగీ జ్ఞానిభ్యోsపి మతోsధికః |
కర్మిభ్యాశ్చాధికో యోగీ తస్మాద్యోగీ భవార్జున ||

స|| హే అర్జున ! యోగీ తపస్విభ్యః అధికః | జ్ఞానిభ్యః అపి అధికః మతః | యోగి కర్మిభ్యః చ అధికః | తస్మాత్ యోగీ భవ |

యోగినామపి సర్వేషాం మద్గతేనాన్తరాత్మనా |
శ్రద్ధవాన్ భజతే యొ మాం స మే యుక్తతమో మతః ||

స|| సర్వేషాం యోగినామ్ అపి యః మద్గతేన అంతరాత్మనా శ్రద్ధవాన్ మాం భజతే సః యుక్తతమః (ఇతి) మే మతిః ||

ఓమ్
ఇతి శ్రీమద్భగవద్గీతా సూపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే
శ్రీకృష్ణార్జునసంవాదే ఆత్మసంయమయోగో నామ
షష్ఠోధ్యాయః ||

|| Om tat sat ||