||Sundarakanda ||

|| Sarga 16||( Slokas in Gujarati )

 

(PS: This is a true translation of the Sanskrit epic which tends to have long descriptive sentences which are retained as they are)

||om tat sat||

સુંદરકાંડ.
અથ ષોડશસ્સર્ગઃ

પ્રશસ્ય તુ પ્રશસ્તવ્યાં સીતાં તાં હરિપુંગવ|
ગુણાભિરામં રામં ચ પુનઃ ચિંતાપરોsભવત્ ||1||

સ|| હરિપુંગવઃ પ્રશસ્તવ્યં તાં સીતાં પ્રશસ્ય ગુણાભિરામં રામં ચ ( પ્રશસ્ય) પુનઃ ચિંતાપરઃ અભવત્ ||

The best among Vanaras having praised the praise worthy Sita as well as Rama with embellished virtues , then started thinking again.

સ મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા ભાષ્પપર્યાકુલેક્ષણઃ|
સીતા માશ્રિત્ય તેજસ્વી હનુમાન્વિલલાપ હ||2||
માન્યા ગુરુવીનીતસ્ય લક્ષ્મણસ્ય ગુરુપ્રિયા|
યદિ સીતાsપિ દુઃખાર્તો કાલોહિ દુરતતિક્રમઃ||3||

સ|| સઃ હનુમાન્ ભાષ્પપર્યાકુલેક્ષણઃ મુહૂર્તં ઇવ ધ્યાત્વા સીતાં આશ્રિત્ય વિલલાપ હ|| ગુરુવિનીતસ્ય લક્ષ્મણસ્ય માન્યા ગુરુપ્રિયા સીતા અપિ દુઃખાર્તા યદિ (તદિ) કાલઃ દુરતિક્રમઃ||

Having meditated for a moment Hanuman started lamenting about Sita, with his eyes filled with tears. ’If Sita worshipped by well trained Lakshmana, and loved by elders is drenched in sorrows then it is indeed impossible to overcome time”.

રામસ્ય વ્યવસાયજ્ઞા લક્ષ્મણસ્ય ચ ધીમતઃ |
નાત્યર્થં ક્ષુભ્યતે દેવી ગંગેવ જલદાગમે||4||
તુલ્યશીલવયોવૃત્તાં તુલ્યાભિજનલક્ષણામ્|
રાઘવોsર્હતિ વૈદેહીં તં ચેયમસિતેક્ષણા||5||

સ|| રામસ્ય ધીમતઃ લક્ષ્મણસ્ય વ્યવસાયજ્ઞા ( જ્ઞાત્વા) અત્યર્થં ન ક્ષુભ્યતે જલદાગમે ગંગા ઇવ|| તુલ્યશીલવયોવૃત્તાં તુલ્યાભિજનલક્ષણામ્ રાઘવઃ વૈદેહીં અર્હતિ | તં ચ ઇયં અસિતેક્ષણા||

Knowing the prowess of Rama and Lakshmana's might, Sita is not agitated like Ganga seeing the rain bearing clouds. Equal in character , age and behaviour , perfect match in birth and auspicious marks Raghava deserves Sita . That black eyed one too deserves him.

તાં દૃષ્ટ્વા નવહેમાભાં લોકકાંતામિવ શ્રિયમ્|
જગામ મનસા રામં વચનં ચ ઇદમબ્રવીત્||6||
અસ્યા હેતોર્વિશાલાક્ષ્યા હતો વાલી મહાબલઃ|
રાવણ પ્રતિમો વીર્યે કબંધશ્ચ નિપાતિતઃ||7||
વિરાધશ્ચ હત સ્સંખ્યે રાક્ષસો ભીમવિક્રમઃ|
વને રામેણ વિક્રમ્ય મહેંદ્રેણેવ શંબરઃ||8||

સ|| નવહેમાભાં શ્રિયમિવ તાં ( સીતાં ) દૃષ્ટ્વા મનસા રામં જગામ ચ | (તતઃ ઇદં વચનં અબ્રવીત્|| અસ્યાઃ વિશાલાક્ષ્યાઃ હેતોઃ મહાબલઃ વાલી હતઃ| વીર્યે રાવણ પ્રતિમઃ કબંધઃ ચ નિપાતિતઃ||વને સંખ્યે ભીમવિક્રમઃ રાક્ષસઃ વિરાધઃ રામેણ હતઃ|યથા મહેંદ્રેણ શંબરઃ ઇવ||

Seeing Sita shining like gold, like the riches themselves , Hanuman reached Rama in his thoughts. Then he said the following. 'For the sake of this large eyed lady the powerful Vali was killed. Kabandha who is equal in prowess to Ravana was slain too.The fearsome warrior Viradha was killed in a war in the forest , like Sambara killed by Mahendra'.

ચતુર્દશ સહસ્રાણિ રક્ષસાં ભીમકર્મણામ્|
નિહતાનિ જનસ્થાને શરૈ રગ્નિશિખોપમૈઃ||9||
ખરશ્ચ નિહત સ્સંખ્યે ત્રિશિરાશ્ચ નિપાતિતઃ|
દૂષણશ્ચ મહાતેજા રામેણ વિદિતાત્મના||10||
ઇશ્વર્યં વાનરાણાં ચ દુર્લભં વાલિપાલિતમ્|
અસ્યા નિમિત્તે સુગ્રીવઃ પ્રાપ્તવાન્ લોક સત્કૃતમ્||11||

સ|| જનસ્થાને અગ્નિશિખોપમૈઃ શરૈઃ ચતુર્દશ સહસ્રાણિ રક્ષસાં ભીમકર્મણાં નિહતાનિ|| મહાતેજા વિદિતાત્મના રામેણ સંખ્યે ખરઃ ચ નિહતઃ ત્રિશિરાઃ ચ નિપાતિતઃ (તદૈવ) દૂષણઃ ચ|| અસ્યાઃ નિમિત્તે સુગ્રીવઃ વાલિપાલિતં દુર્લભં લોક સત્કૃતં પ્રાપ્તવાન્ | વાનરાણાં ઇશ્વર્યં અપિ પ્રાપ્તવાન્||

'In Janasthana with arrows equal to flames of fire, fourteen thousand fearsome Rakshasas were killed. Khara was killed in a war by the powerful Rama who is a realized self. Trisira was slain too and so was Dushana. Because of her Sugriva got the difficult to obtain supremacy of the world ruled by Vali. The Vanaras too obtained prosperity.

સાગરશ્ચ મયા ક્રાંત શ્શ્રીમાન્ નદનદી પતિઃ |
અસ્યાહેતોર્વિશાલાક્ષ્યાઃ પુરી ચેયં નિરીક્ષિતા||12||
યદિ રામસ્સમુદ્રાંતાં મેદિનીં પરિવર્તયેત્ |
અસ્યાઃ કૃતે જગ ચ્ચાપિ યુક્તં ઇત્યેવ મે મતિઃ||13||
રાજ્યં વા ત્રિષુ લોકેષુ સીતા વા જનકાત્મજા|
ત્રૈલોક્ય રાજ્યં સકલં સીતાયા નાપ્નુયત્કલામ્||14||

સ|| અસ્યાઃ વિશાલક્ષ્યાઃ હેતોઃ મયા નદનદીપતિઃ શ્રીમાન્ સાગરસ્ય ક્રાંતઃ| ઇયં પુરી ચ નિરીક્ષિતા||અસ્યાઃ કૃતે યદિ રામઃ સમુદ્રાંતં મેદિનીં જગત્ ચ અપિ પરિવર્તયેત્ (તત્) યુક્તં ઇતિ એવં મે મતિઃ|| ત્રિષુ લોકેષુ રાજ્યં વા જનકાત્મજા સીતા વા સકલં ત્રૈલોક્યરાજ્યં સીતાયાઃ કલાં ન આપ્નુયાત્||

For this large eyed lady, the Lord of rivers rivulets namely Sagara , the ocean has been crossed by me. This city was surveyed too (by me). For her sake if Rama turns upside down the lands stretching to the ocean or the whole world it is appropriate I think. The sovereignty of the three worlds or Sita, the three worlds kingdom will not measure upto even one sixteenth of her.

ઇયં સા ધર્મશીલસ્ય મૈથિલસ્ય મહાત્મનઃ|
સુતા જનકરાજસ્ય સીતા ભર્તૃદૃઢવ્રતા ||15||
ઉત્થિતા મેદિનીં ભિત્વા ક્ષેત્રે હલમુખક્ષતે |
પદ્મરેણુનિભૈઃ કીર્ણાશુભૈઃ કેદારપાંસુભિઃ||16||
વિક્રાંતસ્યાર્ય શીલસ્ય સંયુગે ષ્વનિવર્તિનઃ|
સ્નુષા દશરથ સ્યૈષા જ્યેષ્ઠા રાજ્ઞો યશસ્વિની||17||

સ|| સા મૈથિલસ્ય મહાત્મનઃ ધર્મશીલસ્ય જનકરાજસ્ય સુતા ઇયં સીતા ભર્તૃ દૃઢવ્રતા || ક્ષેત્રે હલમુખક્ષતે પદ્મરેણુ નિભૈઃ શુભૈઃ કેદારાપાંશુભિઃ કીર્ણા મેદિનીં ભિત્વા ઉત્થિતા || એષા યશસ્વિની વિક્રાંતસ્ય આર્યશીલસ્ય સંયુગેષુ અનિવર્તિનઃ રાજ્ઞઃ દશરથસ્ય જ્યેષ્ઠા સ્નુષા||

Daughter of King Janaka, a great soul and a follower of right conduct , Sita is a lady of unswerving devotion to her Husband. She has risen up breaking the field tilled by the plough covered with dust particles of paddy , the dust resembling the pollen dust of the lotus. This celebrated lady is the elder daughter-in-law of King Dasaratha a man of right conduct ,a person who never turned away from battles ( without victory).

ધર્મજ્ઞસ્ય કૃતજ્ઞસ્ય રામસ્ય વિદિતાત્મનઃ|
ઇયં સા દયિતા ભાર્યા રાક્ષસીવશમાગતા||18||
સર્વાન્ભોગાન્ પરિત્યજ્ય ભર્તૃ સ્નેહબલાત્કૃતા|
અચિંતયિત્વા દુઃખાનિ પ્રવિષ્ઠા નિર્જનં વનમ્||19||
સંતુષ્ટા ફલમૂલેન ભર્તૃ શુશ્રૂષણે રતા|

સ|| ધર્મજ્ઞસ્ય કૃતજ્ઞસ્ય વિદિતાત્મનઃ રામસ્ય દયિતા ભાર્યા સા ઇયં રાક્ષસી વશં આગતા||સર્વાન્ ભોગાન્ પરિત્યજ્ય ભર્તૃસ્નેહાત્ કૃતા દુઃખાનિ અચિન્તયિત્વા નિર્જનં વનં પ્રવિષ્ઠા||ફલમૂલેન સંતુષ્ઠા ભર્તૃ શુશ્રૂષેણ રતા |

This Sita, wife of righteous, ever grateful Rama has fallen under the control of Rakshasa women. Having given up all comforts , committed to the love of her husband , not thinking of any concerns she entered the forest uninhabited by people. She is happy with fruits and roots and delighted in serving her husband.

યા પરાં ભજતે પ્રીતિં વનેsપિ ભવને યથા||20||
સેયં કનકવર્ણાંગી નિત્યં સુસ્મિત ભાષિણી|
સહતે યાતનામેતાં અનર્થાનાં અભાગિની||21||
ઇમાં તુ શીલસંપન્નાં દ્રષ્ટુમર્હતિ રાઘવઃ|
રાવણેન પ્રમથિતાં પ્રપામિવ પિપાસિતઃ||22||

સ|| યા વને અપિ ભવનં યથા પરં પ્રીતિં ભજતે સા ઇયં કનકવર્ણાંગી નિત્યં સુસ્મિત ભાષિણી યેતાં અનર્થાનાં યાતનાં સહતે અભાગિની ||રાઘવઃ શીલસંપન્નાં રાવણેન પ્રમથિતામ્ ઇમામ્ પિપાસિતઃ પ્રપામિવ દ્રષ્ટું અર્હતિ||

She lived happily in the forest as if she was in palace. This lady of golden complexion ever smiling with her speech , never having experienced calamities she is tolerating all the agony. Raghava deserves to see this highly virtuous lady troubled by Ravana like a thirsty man waiting to see a source of water.

અસ્યાનૂનં પુનર્લાભાત્ રાઘવઃ પ્રીતિમેષ્યતિ|
રાજા રાજ્યપરિભ્રષ્ટઃ પુનઃ પ્રાપ્યેવ મેદિનીમ્||23||
કામભોગૈઃ પરિત્યક્તા હીના બંધુજનેન ચ|
ધારયત્યાત્મનો દેહં તત્ સમાગમકાક્ષિણી||24||
નૈષા પશ્યતિ રાક્ષસ્યો નેમાન્ પુષ્પફલદ્રુમાન્|
એકસ્થ હૃદયા નૂનં રામમેવાનુપશ્યતિ||25||

સ|| રાઘવઃ પુનઃ અસ્યાઃ લાભાત્ નૂનં રાજ્યપરિભ્રષ્ટઃ રાજા મેદિનીં પુનઃ પ્રાપ્યેવ પ્રીતિં એષ્યતિ ||કામભોગૈઃ પરિત્યક્તા બંધુજનેન હીના ચ તત્ સમાગમ આકાંક્ષિણી દેહં ધારયતિ|| એષા રાક્ષસ્યો ન પશ્યતિ| ઇમાન્ પુષ્પ ફલદ્રુમાન્ ન| એકસ્થઃ હૃદયા રામં એવ અનુપશ્યતિ નૂનં||

Raghava after getting her will be delighted like a king regaining a lost kingdom. This lady having forsaken all comforts, separated from her near and dear , is holding her life only with the hope of meeting them again. This lady does not see the Rakshasas. Neither does she see the fruit and flower laden trees. Surely with single minded focus she is thinking of Rama only.

ભર્તા નામ પરં નાર્યા ભૂષણં ભુષણાદપિ|
એષાતુ રહિતા તેન ભૂષણાર્હા નશોભતે ||26||
દુષ્કરં કુરુતે રામો હીનો યદનયા પ્રભુઃ|
ધારયત્યાત્મનો દેહં ન દુઃખે નાવસીદતિ||27||
ઇમાં અસિતકેશાંતાં શતપત્ર નિભેક્ષણા|
સુખાર્હાં દુઃખિતાં દૃષ્ટ્વા મમાપિ વ્યથિતં મનઃ||28||

સ|| ભર્તા નામ નાર્યાઃ ભૂષણાત્ અપિ ભૂષણં| એષા તુ રહિતા તેન ભૂષણાર્હા અપિ ન શોભતે||રામઃ અનયા હીનઃ આત્મનઃ દેહં ધારયતિ યત્ દુઃખેન નાવસીદતિ યત્ પ્રભુઃ દુષ્કરં કુરુતે||અસિતકેશાંતામ્ શતપત્રનિબેક્ષણાં સુખાર્હાં ઇમામ્ દુઃખિતાં દૃષ્ટ્વા મમ મનઃ અપિ વ્યથિતં||

Husband is the ornament of ornaments. Without that ( ornament in the form of husband) even if she deserves to wear other ornaments she does not shine. By sustaining himself without her and not being despondent Rama is performing a difficult task. Seeing this sorrowing dark haired lady, endowed with eyes resembling a lotus of hundred petals,though she deserves to be happy , my mind is also worried.

ક્ષિતિક્ષમા પુષ્કરસન્નિભાક્ષી
યા રક્ષિતારાઘવ લક્ષ્મણાભ્યામ્|
સા રાક્ષસીભિ ર્વિકૃતેક્ષણાભિઃ
સંરક્ષ્યતે સંપ્રતિ વૃક્ષમૂલે||29||
હિમહતનળિનીવ નષ્ટશોભા
વ્યસન પરંપરયા નિપીડ્યમાના|
સહ ચર રહિતેવ ચક્રવાકી
જનકસુતા કૃપણાં દશાં પ્રપન્ના||30||

સ|| ક્ષિતિક્ષમા પુષ્કરસન્નિભાક્ષી રાઘવા લક્ષ્મણાભ્યામ્ રક્ષિતા સા વિકૃતેક્ષણાભિઃ રાક્ષસ્સીભિઃ વૃક્ષમૂલે સંરક્ષ્યતે સંપ્રતિ|| હિમમહત નળિનિ ઇવ નષ્ટશોભા વ્યસનપરંપરયા નિપીડ્યમાના જનકસુતા રહિતા ચક્રવાકી ઇવ કૃપણાં દશાં પ્રપન્ના||

Tolerant like mother earth, the lotus eyed lady who was protected by both Rama and Lakshmana is now guarded by Rakshasa women of hideous appearance sitting under a tree. Having lost luster like a lotus afflicted by snow, afflicted by continuous appearance of sorrows, the daughter of Janka, is in a pitiable condition like the female Chakravaka bird separated from her companion.

અસ્યા હિ પુષ્પાવનતાગ્ર શાખાઃ
શોકં દૃઢં વૈ જનયંત્યશોકાઃ|
હિમવ્યપાયે ચ શીતરશ્મિ
રભ્યુથિતો નૈક સહસ્ર રશ્મિઃ||31||

સ|| હિમવ્યપાયેન પુષ્પાવનતાગ્રશાખઃ અશોકાઃ અભ્યુત્થિતઃ નેકસહસ્રરશ્મિઃ શીતરશ્મિ
ચ અસ્યાઃ દૃઢં શોકં જનયંતિ ||

The topmost branches of Ashoka tree loaded with with blossoms with the onset of spring and the thousand rayed Sun and moon are generating intense sorrow (instead of happiness.)

ઇત્યેવ મર્થં કપિરન્વવેક્ષ્ય
સીતેય મિત્યેવવિનિષ્ટ બુદ્ધિઃ|
સંશ્રિત્ય તસ્મિન્ નિષસાદ વૃક્ષે
બલી હરીણાં વૃષભસ્તરસ્વી||32||

સ|| ઇતિ એવં બલી હરીણાં વૃષભઃ કપિઃ અર્થં ( સીતાં) અન્વેક્ષ્ય ઇયં સીતા ઇતિ એવ વિનિષ્ટબુદ્ધિઃ તસ્મિન્ વૃક્ષે સંશ્રિત્ય નિષસાદ||

Thus the strong, the bull among Vanaras in search of his object , thinking in his mind concluded that she is Sita

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે આદિકાવ્યે વાલ્મીકીયે
ચતુર્વિંશત્ સહસ્રિકાયાં સંહિતાયામ્
શ્રીમત્સુંદરકાંડે ષોડશસ્સર્ગઃ||

Thus ends Sarga 16 of Sunadarakanda in Ramayana the first ever poem in Sanskrit, composed by Valmiki.

|| Om tat sat ||