||Sundarakanda|

|| Sarga 1 Slokas with Prose order||

 

||om tat sat ||

હરિઃ ઓમ્
ઓમ્ શ્રીરામાય નમઃ
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણે
સુંદરકાંડે
પ્રથમસ્સર્ગઃ

તતો રાવણ નીતાયાઃ સીતાયાઃ શત્રુકર્ષણઃ |
ઇયેષપદમન્વેષ્ટું ચારણાચરિતે પથે ||1||

સ||તતઃ રાવણ નીતાયાઃ સીતાયાઃ પદં અન્વેષ્ટું (હનુમાન્) શત્રુકર્ષણઃ ચારણાચરિતે પથિ (ચરિતું)ઇયેષ |

દુષ્કર્ષં નિષ્પ્રતિદ્વંદ્વં ચિકીર્ષન્ કર્મ વાનરઃ |
સમુદગ્ર શિરોગ્રીવો ગવાંપતિરિવાબભૌ|| 2 ||

સ|| વાનરઃ દુષ્કરં કર્મ ચિકીર્ષન્ સમુદગ્ર શિરો ગ્રીવઃ અસ્તિ | (સઃ વાનરઃ) ગવાંપતિ ઇવ બભૌ|

અથ વૈડૂર્ય વર્ણેષુ શાદ્વલેષુ મહાબલઃ |
ધીરસ્સલિલકલ્પેષુ વિચચાર યથાસુખમ્ ||3||

સ|| અથ હનુમાન્ ધીરઃ મહાબલઃ વૈડૂર્ય વર્ણેષુ સલિલ કલ્પેષુ શાદ્વલેષુ યથા સુખં વિચચાર ||

દ્વિજાન્ વિત્રાશયન્ ધીમાન્ ઉરસા પાદપાન્ હરન્ |
મૃગાંશ્ચ સુબહૂન્ નિઘ્નન્ પ્રવૃદ્ધ વ કેશરી ||4 ||

સ|| ધીમાન્ (હનુમતઃ) દ્વિજાન્ સુબહૂન્ મૃગાંશ્ચ વિત્રાશયન્ પ્રવૃદ્ધઃ પાદપાન્ ઉરસા હરન્ કેશરી ઇવ (વિચચાર)||

નીલલોહિત માંજિષ્ટ પત્રવર્ણસિતાસિતૈઃ |
સ્વભાવ વિહિતૈશ્ચિતૈઃ ધાતુભિઃ સમલંકૃતમ્ ||5 ||

સ|| ( સઃ ગિરિવર્યઃ ) સ્વભાવ વિહિતૈઃ ચિત્રૈઃ નીલ લોહિત માંજિષ્ટ પત્રવર્ણૈઃ સિતાસિતૈઃ (ચ) ધાતુભિઃ સમલંકૃતં |

કામરૂપિભિરાવિષ્ટમ્ અભીક્ષ્ણં સપરિછ્છદૈઃ |
યક્ષકિન્નર ગંધર્વૈઃ દેવકલ્પૈશ્ચ પન્નગૈઃ ||6||

સ|| (સઃ ગિરિવર્યઃ) કામરૂપિભિઃ યક્ષ કિન્નર ગંધર્વૈઃ પન્નગૈઃ સપરિચ્છદૈઃ અભીક્ષણમ્ દૈવકલ્પૈશ્ચઆવિષ્ઠં |

સ તસ્ય ગિરિવરસ્ય તલે નાગવરાયુતે |
તિષ્ઠન્ કપિવરઃ તત્ર હ્રદે નાગ ઇવ બભૌ || 7 ||

સ|| સ કપિવરઃ તસ્ય ગિરિવરસ્ય હૃદે તલે તિષ્ઠન્ નાગવરાયુતે નાગઃ ઇવ અબભૌ||

સ સૂર્યાય મહેંદ્રાય પવનાય સ્વયંભુવે |
ભૂતેશ્ચાભ્યાંજલિં કૃત્વા ચકાર ગમને મતિમ્ ||8 ||

સ|| સઃ સૂર્યાય મહેંદ્રાય પવનાય સ્વયંભુવે ભૂતેભ્યઃ અંજલિં કૃત્વા ગમને મતિં ચકાર ||

અંજલિં પ્રાજ્ઞ્મુખં કૃત્વા પવનાયાત્મ યોનયે |
તતો હિ વવૃધે ગંતું દક્ષિણો દક્ષિણાં દિશમ્ ||9||

સ|| પ્રાજ્ઙ્મુખઃ આત્મયોનયે પવનાય અંજલિં કૃત્વા તતઃ દક્ષિણઃ હનુમાન્ દક્ષિણદિશં ગંતું વવૃધેહિ||

પ્લવંગ પ્રવરૈદ્રૃષ્ટઃ પ્લવને કૃત નિશ્ચયે |
વવૃધે રામવૃધ્યર્થં સમુદ્ર ઇવ સર્વસુ || 10 ||

સ|| (યદા) પ્લવંગ પ્રવરૈઃ દૃષ્ટઃ - (તદા) પ્લવને કૃત નિશ્ચયઃ હનુમાન્ રામવૃધ્યર્થમ્ પર્વસુ ( પર્વદિનેષુ) સમુદ્ર ઇવ વવૃધે (યથા) ||

નિષ્પ્રમાણશરીરસ્સન્ લિલિંઘયિષુરર્ણવમ્ |
બાહુભ્યાં પીડયામાસ ચરાણાભ્યાં ચ પર્વતમ્ || 11 ||

સ|| નિષ્પ્રમાણ શરીરઃ સન્ અર્ણવમ્ (સાગરં) લિલિંઘયિષુ બાહુભ્યાં ચરણાભ્યાં ચ પર્વતમ્ પીડયામાસ||

સ ચચાલચલશ્ચાપિ મુહૂર્તં કપિ પીડિતઃ |
તરૂણાં પુષ્પિતાગ્રાણાં સર્વં પુષ્પમશાતયન્ ||12 ||

સ|| અચલશ્ચાપિ કપિ પીડિતઃ મુહૂર્તમ્ ચચાલ | (તદા) પુષ્પિતાગ્રાણાં તરૂણાં સર્વં પુષ્પં અસાતયન્||

તેન પાદપમુક્તેન પુષ્પૌઘેણ સુગંધિના |
પર્વતઃ સંવૃતશ્શૈલો બભૌ પુષ્પમયો યથા ||13 ||

સ|| શૈલઃ પાદપમુક્તેન સુગંધિના પુષ્પૌઘેણ સંવૃતઃ પુષ્પમયો પરવતઃ યથા બભૌ||

તેન ચોત્તમ વીર્યેણ પીડ્યમાનસ્સ પર્વતઃ |
સલિલં સંપ્રસુસ્રાવ મદં મત્ત ઇવ દ્વિપઃ ||14 ||

સ|| તેન ઉત્તમવીર્યેણ પીડિતઃ સઃ પર્વતઃ મત્તઃ દ્વિપઃ મદં ઇવ સલિલં સુશ્રાવ||

પીડ્યમાનસ્તુ બલિના મહેંદ્રસ્તેન પર્વતઃ |
રીતિઃ નિર્વવર્તયામાસ કાંચનાંજનરાજતીઃ || 15 ||

સ||મહેંદ્ર પર્વતઃ તેન બલિના પીડ્યમાનઃ કાંચનાંચન રાજતીઃ રીતિઃ નિર્વર્તયામાસ||

મુમોચ ચ શિલાશ્શૈલો વિશાલાસમનશ્શિલાઃ |
મધ્યમેનાર્ચિષા જુષ્ઠો ધૂમરાજીઃ ઇવાનલઃ|| 16||

સ|| શૈલઃ વિશાલાઃ શિલાઃ સમનઃ શિલાઃ મુમોચ (યથા) મધ્યમેન અર્ચિષા ધૂમરાજીરિવ અનલઃ જુષ્ટાઃ|

ગિરિણાપીડ્યમાનેન પીડ્યમાનાનિ સર્વતઃ |
ગુહાવિષ્ઠાનિ ભૂતાનિ વિનેદુર્વિકૃતૈઃ સ્વરૈઃ ||17||

સ|| ગિરિણા સર્વતઃ પીડ્યમાનાનિ ગુહાવિષ્ટાનિ ભૂતાનિ પીડ્યમાનેન વિકૃતૈઃ સ્વરૈઃ વિનેદુઃ ||

સ મહાસત્વ સન્નાદઃ શૈલપીડાનિમિત્તજઃ |
પૃથિવીં પૂરયામાસ દિશશ્ચોપવનાનિ ચ ||18||

સ||શૈલપીડા નિમિત્તજઃ સઃ મહાસત્ત્વ સન્નાદઃ પૃથિવીન્ દિશશ્ચ ઉપવનાનિ ચ પૂરયામાસ||

શિરોભિઃ પૃથિભિઃ સર્પા વ્યક્ત સ્વસ્તિકલક્ષણૈઃ |
વમંતઃ પાવકં ઘોરં દદંશુઃ દશનૈશ્શિલાઃ ||19||

સ|| સર્પાઃ વ્યક્ત સ્વસ્તિક લક્ષણૈઃ પૃથુભિઃ શિરોભિઃ ઘોરં પાવકં વમન્તઃ દશનૈઃ શિલાઃ દદંશુઃ ||

તાસ્તદા સવિષૈઃ દષ્ટાઃ કુપિતૈઃ તૈઃ મહાશિલાઃ |
જજ્વલુઃ પાવકોદ્દીપ્તા બિભિદુશ્ચ સહસ્રથા ||20||

સ|| તદા કુપિતૈઃ સવિષૈઃ ( સર્પૈઃ) દષ્ટા મહાશિલાઃ પાવકોદદીપ્તાઃ જજ્વલુઃ સહસ્રધા બિબિધુઃ ચ||

યાનિ ચૌષધજાલાનિ તસ્મિન્ જાતાનિ પર્વતે |
વિષઘ્નાન્યપિ નાગાનાં ન શેકુઃ શમિતં વિષં||21||

સ|| તસ્મિન્ પર્વતે જાતાનિ ઔષધજલાનિ નાગાનાં શમિતં વિષં વિષઘ્નાન્યપિ ન શેકુઃ ||

અપરે તુ મહાકાયા વમન્તોsગ્નિં સ્વતેજસા|
કન્દરેભ્યો વિનિષ્પેતુઃ કપિ પાદાનિ પીડિતઃ ||22||

સ|| કપિ પાદાનિ પીડિતઃ અપરેતુ મહાકાયા સ્વતેજસા અગ્નિં વમન્તઃ કન્દરેભ્યો વિનિષ્પેતુઃ||

ગિરેરાક્રમ્યમાણસ્ય તરવસ્તરુણાંકુરાઃ |
મુમુચુઃ પુષ્પવર્ષાણિ વ્યક્તમુત્પલગન્ધિનઃ ||23||

સ|| ગિરે રાક્રમ્યમાણસ્ય તરવઃ તરુણાંકુરાઃ વ્યક્તમુત્પલગન્ધિનઃ પુષ્પવર્ષાણિ મુમુચુઃ|

ગૈરિકાંજનસંજુષ્ઠાઃ હરિતાલસમાવૃતાઃ |
વ્યદીર્યન્ત ગિરેસ્તસ્ય શિલાસ્તાઃ સમનઃ શિલાઃ||24||

સ||ગૈરિકાંજન સંજુષ્ટાઃ હરિતાલ સમાવૃતાઃ ગિરેઃ તસ્ય શિલાઃ તાઃ સમનઃ શિલાઃ વ્યદીર્યન્ત||

ભિદ્યતેsયં ગિરિર્ભૂ તૈરિતિ મત્વા તપસ્વિનઃ |
ત્રસ્તા વિધ્યાધરઃ તસ્માત્ ઉત્પેતુઃ સ્ત્રીગણૈસહ||25a||

સ|| અયં ગિરિઃ ભૂતૈઃ ભિદ્યતે ઇતિ મત્વા ત્રસ્તા તપસ્વિનઃ (તથૈવ) સ્ત્રીગણૈઃ સહ વિધ્યાધરઃ તસ્માત્ ઉત્પેતુઃ||

પાનભૂમિગતં હિત્વા હૈમમાસવભાજનમ્|
પાત્રાણિ ચ મહાર્હાણિ કરકાંશ્ચ હિરણ્મયાન્ ||25b||

સ|| (વિધ્યાધરાઃ) મહાર્હાણિ પાત્રાણિ હૈમ માસવ ભાજનં હિરન્મયાન્ કરકાંશ્ચ હિત્વા (ઉત્પેતુઃ)

લેહ્યાનુચ્ચાવચાન્ ભક્ષ્યાન્ માંસાનિ વિવિધાનિ ચ|
આર્ષભાણી ચ ચર્માણિ ખડ્ગાંશ્ચ કનકત્સરૂન્ ||25c||

સ|| (વિધ્યાધરાઃ) લેહ્યાન્ ઉચ્ચાવચાન્ ભક્ષ્યાન્ વિવિધાનિ માંસાનિ ચ અર્ષભાણિ ચર્માણિ કનકત્સરૂન્ ખડ્ગાં ચ હિત્વા (ઉત્પેતુઃ)

કૃતકંઠગુણાઃ ક્ષીબા રક્તમાલ્યાનુલેપનઃ|
રક્તાક્ષાઃ પુષ્કરાક્ષાશ્ચ ગગનં પ્રતિપેદિરે ||25d||

સ|| વિધ્યાધરાઃ ક્ષીબાઃ કૃતકંઠગણાઃ રક્તાક્ષાઃ પુષ્કરાક્ષઃ ચ રક્તમાલ્યાનુ લેપનઃ ગગનં પ્રતિપેદિરે||

હારનૂપૂર કેયૂર પારિહાર્યધરાઃ સ્ત્રિયઃ |
વિસ્મિતાઃ સસ્મિતાસ્તસ્થુરાકાશે રમણૈઃ સહ ||26||

સ|| વિસ્મિતાઃ સસ્મિતાઃ હારનૂપૂર કેયૂર પારિહાર્ય ધરાઃ સ્ત્રિયઃ રમણૈઃ સહ આકાશે તસ્થુઃ||

દર્શયન્તો મહાવિદ્યાં વિદ્યાધરમહર્ષયઃ |
સહિતાસ્તસ્થુરાકાશે વીક્ષાંચક્રુશ્ચ પર્વતમ્ ||27||
સ|| વિધ્યાધર મહર્ષયઃ સહિતાઃ મહાવિદ્યાં દર્શયન્તઃ આકાશે તસ્થુઃ વીક્ષાંચક્રુશ્ચ પર્વતમ્\\

શુશ્રુવુશ્ચ તદાશબ્દં ઋષીણાં ભવતાત્મનાં|
ચારણાનાંશ્ચ સિદ્ધાનાં સ્થિતાનાં વિમલેંબરે||28||

સ|| તદા ઋષીણાં ભવતાત્મનાં ચારણાનાં સિદ્ધાનાં ચ વિમલે અમ્બરે સ્થિતાનાં શબ્દં શુશ્રુવુઃ||

એષપર્વત સંકાશો હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ|
તિતીર્ષતિ મહાવેગઃ સમુદ્રં મકરાલયમ્ ||29||

સ|| એષઃ પર્વત સંકાશઃ મારુતાત્મજઃ મહાવેગઃ હનુમાન્ મકરાલયં સમુદ્રં તિતીર્ષતિ||

રામાર્થં વાનરાર્થં ચ ચિકીર્ષન્ કર્મ દુષ્કરમ્|
સમુદ્રસ્ય પરં પારં દુષ્પ્રાપં પ્રાપ્તુમિચ્છતિ ||30||

સ||રામાર્હં વાનરાર્થં ચ દુષ્કરં કર્મ ચિકીર્ષન્ સમુદ્રસ્ય દુષ્પ્રાપં પરં પારં પ્રાપ્તું ઇચ્છતિ||

ઇતિ વિદ્યાધરાઃ શ્રુત્વા વચસ્તેષાં તપસ્વિનામ્|
તમપ્રમેયં દદ્રુશુઃ પર્વતે વાનરર્ષભમ્||31||

સ|| તેષાં વિધ્યાધરઃ તપસ્વિનાં વચઃ શ્રુત્વા પર્વતે અપ્રમેયં તં વાનરરર્ષભં દદ્રુશુઃ||

દુધુવેચ સ રોમાણિ ચકંપે ચાચ લોપમઃ|
નનાદ સુ મહાનાદંસુ મહાનિવ તોયદઃ||32||

સ|| સુમહાન્ સઃ અચલોપમઃ રોમાણિ દુધુવે (તતઃ) તોયદઃ ઇવ સુમહાનાદં નનાદ ||

આનુપૂર્વેણ વૃત્તસ્ય લાંગૂલં લોમભિશ્ચિતમ્|
ઉત્પતિષ્યન્ વિચિક્ષેપ પક્ષિરાજ ઇવોરગમ્ ||33||

સ|| પક્ષિરાજઃ ઉરગં ઇવ લોમભિઃ વૃતં ચિતં લાંગૂલં આનુપૂર્યેણ ઉત્પતિષ્યન્ વિચિક્ષેપ||

તસ્ય લાંગૂલમાવિદ્ધ માત્ત વેગસ્ય પૃષ્ઠતઃ|
દદૃશે ગરુડે નેવ હ્રિયમાણો મહોરગઃ ||34||

સ|| આત્તવેગસ્ય તસ્ય પૃષ્ઠતઃ ગરુડેન હ્રિયમાણઃ મહોરગઃ ઇવ લાંગૂલં અવિદ્ધં||

બાહૂસંસ્તંભયામાસ મહા પરિઘ સન્નિભૌ |
સસાદ ચ કપિઃ કટ્યાં ચરણૌ સંચુકોચ ચ||35||

સ|| કપિઃ મહાપરિઘસન્નિભૌ બાહુઃ સંસ્તંભયામાસ કટ્યાં સસાદ ચરણૌ સંચુકોચ ચ ||

સંહૃત્ય ચ ભુજૌ શ્રીમાન્ તથૈવ ચ શિરોધરામ્|
તેજઃ સત્ત્વં તથા વીર્ય માવિવેશ સ વીર્યવાન્ ||36||

સ|| વીર્યવાન્ શ્રીમાન્ હનુમાન્ ભુજૌ તથૈવ શિરોધરામ્ સંહૃત્ય સત્ત્વં તથા તેજઃ આવિવેશ||

માર્ગમાલોકયન્ દૂરા દૂર્ધ્વં પ્રણિહિતેક્ષણઃ|
રુરોદ હૃદયે પ્રાણાન્ આકાશમવલોકયન્ ||37||

સ|| ઊર્ધ્વં પ્રણિહિતેક્ષણઃ દૂરાત્ આકાશં માર્ગં અવલોકયન્ પ્રાણાન્ હૃદયે રુરોદ||

પદ્ભ્યાં દૃઢમવસ્થાનં કૃત્વા સ કપિકુંજરઃ|
નિકુંચ્ય કર્ણૌ હનુમાન્ ઉત્પતિષ્યન્ મહાબલઃ|
વાનરાન્ વાનરશ્રેષ્ઠ ઇદં વચન મબ્રવીત્ |||38||

સ|| કપિકુંજરઃ મહાબલઃ પદ્ભ્યાં દૃઢં અવસ્થાનમ્ કર્ણૌ નિકુંચ્ય ઉત્પતિષ્યન્ (કિં કરોતિ?) વાનરાન્ વનરશ્રેષ્ઠ ઇદં વચનં અબ્રવીત્ ||

યથા રાઘવ નિર્મુક્તઃ શ્શરશ્શ્વસન વિક્રમઃ |
ગચ્છેત્તદ્વદ્ગમિષ્યામિ લંકાં રાવણપાલિતામ્||39||
સ|| યથા રાઘવ નિર્મુક્તઃ શરઃ ગચ્છેત્ તદ્વત્ શ્વસન વિક્રમઃ રાવણપાલિતામ્ લંકાં ગમિષ્યામિ||

ન હિ દ્રક્ષ્યામિ યદિ તાં લંકાયાં જનકાત્મજામ્||
અનેનૈવ હિ વેગેન ગમિષ્યામિ સુરાલયમ્ ||40||

સ|| (યદિ) લંકાયાં તાં જનકાત્મજં ન દ્રક્ષ્યામિ અનેન વેગેનૈવ હિ સુરાલયં ગમિષ્યામિ ||

યદિ વા ત્રિદિવે સીતાં ન દ્રક્ષ્યા મ્યકૃત શ્રમઃ|
બદ્દ્વા રાક્ષસ રાજાનં આનયિષ્યામિ સરાવણમ્||41||

સ|| યદિ અકૃત શ્રમઃ ત્રિદિવે સીતાં નદ્રક્ષ્યામિ (તદા) રાક્ષસ રાજાનં સ રાક્ષસં બદ્ધ્વા આનયિષ્યામિ||

સર્વથા કૃતકાર્યોsહં એષ્યામિ સહ સીતયા |
આનયિષ્યામિ વા લંકાં સમુત્પાટ્ય સ રાવણમ્||42||

સ|| અહં સર્વથા કૃત કાર્યઃ સહ સીતયા એષ્યામિ | વા લંકાં સ રાવણમ્ સમુત્પાટ્યઆનયિષ્યામિ ||

એવમુક્ત્વાતુ હનુમાન્ વાનરાન્ વાનરોત્તમઃ |
ઉત્પપાથ વેગેન વેગવાન્ અવિચારયન્ ||43||
સુપર્ણમિવ ચ આત્માનં મેને સ કપિકુંજરઃ ||44||

સ|| એવં ઉક્ત્વા વાનરાન્ વાનરોત્તમઃ હનુમાન્ વેગવાન્ વેગેન અવિચારયન્ ઉત્પપાથ|| સઃ કપિકુંજરઃ આત્માનં સુપર્ણમિવ મેને||

સમુત્પતિ તસ્મિંસ્તુ વેગાત્તે નગ રોહિણઃ|
સંહૃત્ય વિટપાન્ સર્વાન્ સમુત્પેતુઃ સમંતતઃ||45||

સ|| (યદા) તસ્મિન્ વેગાત્ સમુત્પતતિ (તદા) સર્વાન્ નગરોહિણઃ વિટપાન્ સંહૃત્ય સમંતતઃ સમુત્પેતુઃ||

સ મત્તકોયષ્ટિમકાન્ પાદપાન્ પુષ્પશાલિનઃ |
ઉદ્વહન્નૂરુવેગેન જગામ વિમલેંબરે ||46||

સ|| ్પુષ્પશાલિનઃ પાદપાન્ ઊરુ વેગેન મત્તકોયષ્ટિમકાન્ ઉદ્વહન્ સઃ વિમલે અંબરે જગામ||

ઊરુ વેગોદ્ધતા વૃક્ષા મુહૂર્તં કપિ મન્વયુઃ|
પ્રસ્થિતં દીર્ઘમધ્વાનં સ્વબંધુમિવ બાંધવઃ||47||

સ|| ઊરુવેગોથ્થિતાઃ વૃક્ષાઃ સ્વબંધું દીર્ઘમધ્વાનં પ્રસ્થિતં બાંધવઃ ઇવ મુહૂર્તમ્ અન્વયુઃ||

ત મૂરુ વેગોન્મથિતા સ્સાલાશ્ચાન્યે નગોત્તમાઃ|
અનુજગ્મુર્હનૂમંતં સૈન્યા ઇવ મહીપતિમ્||48||

સ|| ઊરુવેગોન્મથિતાઃ સાલાઃ અન્યે નગોત્તમાઃ મહીપતિં સૈન્યા ઇવ તં હનૂમંતં અનુજગ્મુઃ||

સુપુષિતાગ્રૈર્ભહુભિઃ પાદપૈરન્વિતઃ કપિઃ |
હનુમાન્ પર્વતાકારો ભભૂવાદ્ભુત દર્શનઃ||49||

સ||બહુભિઃ સુપુષ્પિતાગ્રૈઃ પાદપૈઃ અન્વિતઃ કપિઃ હનુમાન્ પર્વતાકારઃ અદ્ભુત દર્શનઃ બભૂવ||

સારવન્તોsધયે વૃક્ષાન્યમજ્જન્ લવણાંભસિ|
ભયાદિવ મહેંદ્રસ્ય પર્વતા વરુણાલયે ||50||

સ|| અથ સારવન્તઃ યે વૃક્ષાઃ વરુણાલયે પર્વતાઃ મહેન્દ્રસ્ય ભયાત્ ઇવ લવણાંભસિ ન્યમજ્જન્||

સ નાના કુસુમૈઃ કીર્ણઃ કપિઃ સાંકુર કોરકૈઃ|
શુશુભે મેઘ સંકાશઃ ખદ્યોતૈરિવ પર્વતઃ ||51||

સ|| નાનાકુશુમૈઃ સાંકુર કોરકૈઃ કીર્ણઃ સઃ મેઘ સંકાશઃ કપિઃ ખદ્યોતૈઃ પર્વતઃ ઇવ શુશુભે||

વિમુક્તાઃ તસ્ય વેગેન મુક્ત્વા પુષ્પાણિ તે દ્રુમાઃ |
અવશીર્યંત સલિલે નિવૃત્તાઃ સુહૃદો યથા ||52||

સ|| તસ્ય વેગેન વિમુક્તાઃ તે દ્રુમાઃ પુષ્પાણિ ચ મુક્ત્વા સલિલે અવશીર્યન્ત યથા નિવૃત્તાઃ સુહૃદા (ઇવ)||

લઘુત્વે નોપપન્નં તદ્વિચિત્રં સાગરે અપતત્ |
દ્રુમાણાં વિવિથમ્ પુષ્પં કપિવાયુ સમીરિતમ્||53||
તારાશત મિવાકાશં પ્રભભૌ સ મહાર્ણવઃ|

સ|| કપિવાયુસમીરિતં દ્રુમાણાં વિવિધં વિચિત્રં પુષ્પં લઘુત્વે તત્ સાગરે અપતત્ || લઘુત્વેન ઉપપન્નં (પુષ્પેણ) તત્ મહર્ણવઃ તારાચિતં આકાશમિવ પ્રભબૌ||

પુષ્પૌઘે નાનુબદ્ધેન નાનાવર્ણેન વાનરઃ |
બભૌ મેઘ ઇવાકાશે વિદ્યુદ્ગણ વિભૂષિતઃ|||54||

સ|| નાનાવર્ણેન (પુષ્પેણ) પુષ્પૌઘેણ અનુબદ્ધેન સઃ વાનરઃ આકાશે વિદ્યુત્‍ગણ વિભૂષિતઃ મેઘ ઇવ બભૌ||

તસ્ય વેગ સમધૂતૈઃ પુષ્પૈઃ તોયમદૃશ્યત ||55||
તારાભિ રભિરામાભિ રુદિતાભિ રિવાંબરમ્|

સ|| તસ્ય વેગ સમાધૂતૈઃ પુષ્પૈઃ તોયઃ અદૃશ્યત (યથા..) ઉદિતાભિઃ અભિરામાભિઃ તારાભિઃ અંબરં ઇવ||

તસ્યાંબર ગતૌ બાહૂ દદૃશાતે પ્રસારિતૌ ||56||
પર્વતાગ્રાત્ વિષ્ક્રાંતૌ પંચાસ્યાવિવ પન્નગૌ|

સ|| તસ્ય પ્રશારિતૌ અંબર ગતૌ બાહુઃ પર્વતાગ્રાત્ વિનિષ્ક્રાન્તૌ પંચાસ્યઃ પન્નગઃ ઇવ દદ્રુશાતે ||

પિબન્નિવ બભૌ ચાપિ સોર્મિમાલં મહાર્ણવમ્||57||
પિપાસુ રિવ ચાકાશં દદૃશે સ મહાકપિઃ |

સ|| સોર્મિમાલં મહાર્ણવં આકાશં ચ પિપાશુઃ પિબન્નિવ સઃ મહાકપિઃ દદૃશે||

તસ્ય વિદ્યુત્પ્રભાકારે વાયુ માર્ગાનુ સારિણઃ ||58||
નયને વિપ્રકાશેતે પર્વતસ્થાવિવાનલૌ|

સ|| વાયુમાર્ગાનુસારિણઃ તસ્ય વિદ્યુત્પ્રભાકારે નયને પર્વતસ્થૌ અનલૌ ઇવ વિપ્રકાશેતે||

પિંગે પિંગાક્ષમુખ્યસ્ય બૃહતી પરિમંડલે ||59||
ચક્ષુષી સંપ્રકાશેતે ચંદ્રસૂર્યાવિવોદિતૌ |

સ|| પિંગાક્ષમુખ્યસ્ય પિંગે બૃહતી પરિમંડલે ચક્ષુષી ઉદિતૌ ચંદ્ર સૂર્યાવિવ સંપ્રકાશેતે||

મુખં નાસિકયા તસ્ય તામ્રયા તામ્ર માબભૌ ||60||
સંધ્યયા સમભિસ્પૃષ્ટં યથા તત્સૂર્યમંડલમ્ |

સ|| તસ્ય તામ્રં મુખં તામ્રયા નાશિકયા સંધ્યયા સમબ્ગિસ્પ્રુષ્ઠમ્ તત્ સૂર્યમંડલં યથા આબભૌ ||

લાંગૂલં ચ સમાવિદ્ધમ્ પ્લવમાનસ્ય શોભતે ||61||
અંબરે વાયુપુત્રસ્ય શક્રધ્વજ ઇવોચ્છ્રિતમ્|

સ|| અંબરે વાયુપુત્રસ્ય પ્લવમાનસ્ય લાંગૂલમ્ ઉચ્છ્રિતં શક્રધ્વજ ઇવશોભતે||

લાંગૂલ ચક્રેણ મહાન્ શુક્લદંષ્ટ્રોsનિલાત્મજઃ||62||
વ્યરોચત મહાપ્રાજ્ઞઃ પરિવેષીવ ભાસ્કરઃ|

સ|| શુક્લદંષ્ટ્રઃ મહાપ્રાજ્ઞઃ મહાન્ અનિલાત્મજઃ લાંગૂલ ચક્રેણા પરિવેષીવ ભાસ્કરઃ ઇવ વ્યરોચત||

સ્ફિગ્દેશે નાભિતામ્રેણ રરાજ સ મહાકપિઃ||63||
મહતા દારિતેનેવ ગિરિર્ગૈરિક ધાતુના |

સ|| સઃ મહાકપિ અભિતામ્રેણ સ્ફિગ્દેશેનદારિતેન ઇવમહતા ગૈરિક ધાતુના ગિરિઃ ઇવ રરાજ||

તસ્ય વાનરસિંહસ્ય પ્લવમાનસ્ય સાગરમ્||64||
કક્ષાંતરગતો વાયુર્જીમૂત ઇવ ગર્જતિ|

સ|| સાગરમ્ પ્લવમાનસ્ય વાનરસિંહસ્ય કક્ષાંતરગતઃ વાયુઃ જીમૂતઃ ઇવ ગર્જતિ||

ખે યથા નિપતુંત્યુલ્કા હ્યુત્તરાન્તાત્ વિનિસ્સૃતાઃ||65||
દૃશ્યતે સાનુબન્ધાધા ચ તથા સ કપિકુંજરઃ |

સ|| ઉત્તરાન્તાત્ વિનિઃસ્રુતા સાનુબન્ધાચ ઉલ્કા ખે યથા દૃશ્યતે તથા નિપતતિ||

પતત્પતંગ સંકાશો વ્યાયત શ્શુશુભે કપિઃ||66||
પ્રવૃદ્ધ ઇવ માતંગઃ કક્ષ્યયા બધ્યમાનયા|

સ||પતત્પતંગ સંકાશઃ વ્યાયતઃ કપિઃ બધ્યમાનયા કક્ષ્યયા પ્રવૃદ્ધઃ માતંગઃ ઇવ શુશુભે||

ઉપરિસ્ટાત્ શરીરેણ છાયયા ચાવ ગાઢયા ||67||
સાગરે મારુતાવિષ્ટૌ નૌ રિવાસીત્તદા કપિઃ |

સ||તદા કપિઃ ઉપરિષ્ટાત્ શરીરેણ સાગરે અવગાઢયા છાયયા ચ મારુતાવિષ્ટ નૌરિ ઇવ આસીત્||

યં યં દેશં સમુદ્રસ્ય જગામ સ મહાકપિઃ ||68||
સ સ તસ્યોરુવેગેન સોન્માદ ઇવ લક્ષ્યતે|

સ|| સઃ મહાકપિઃ સમુદ્રસ્ય યં યં દેશં જગામ સઃ સઃ તસ્ય ઊરુવેગેન સોન્માદઃ ઇવ લક્ષ્યતે||

સાગર સ્યોર્મિજાલાના મુરસા શૈલવર્ષ્મણામ્||69||
અભિઘ્નંસ્તુ મહાવેગઃ પુપ્લુવે સ મહાકપિઃ|

સ|| (યદા) સઃ મહાવેગઃ કપિઃ પુપ્લુવે (તદા) સાગરસ્ય ઊર્મિજાલનાં શૈલવર્ષણામ્ ઉરસા અભિઘ્નન્||

કપિવાતશ્ચ બલવાન્ મેઘવાતશ્ચ નિસ્સૃતઃ||70||
સાગરં ભીમ નિર્ઘોષં કમ્પયામાસતુ ર્ભૃશમ્|

સ||બલવાન્ કપિવાતસ્ય નિઃસ્રુતઃ મેઘવાતઃ ચ ભીમ નિર્ઘોષં (ચ) સાગરં ભૃશં કમ્પયામાસતુઃ ||

વિકર્ષન્નૂર્મિ જાલાનિ બૃહંતિ લવણાંભસિ||71||
પુપ્લુવે કપિશાર્દૂલો વિકરન્નિવ રોદસી|

સ|| (યદા) કપિશાર્દૂલઃ પુપ્લુવે (તદા) લવણાંભસિ ઊર્મિજાલાનિ વિકર્ષન્ વિકરન્નિવ રોદસી||

મેરુમંદર સંકાશા નુદ્ધતાન્ સ મહાર્ણવે||72||
અતિક્રામન્ મહાવેગઃ તરંગાન્ ગણયન્નિવ |

સ||મહાવેગઃ મહાર્ણવે ઉદ્ધતાન્ મેરુમંદર સંકાશાન્ તરંગાન્ ગણયન્ ઇવ સઃ અત્યક્રામત્ |

તસ્યવેગ સમુદ્ધૂતં જલં સજલં યથા ||73||
અંબરસ્થં વિબભ્રાજ શારદાભ્ર મિવાતતમ્ |

સ|| તદા તસ્ય વેગ સમુદ્ધતમ્ સજલદમ્ જલં અંબરસ્થમ્ આતતમ્ શારદાભ્રમિવ વિબભ્રાજ ||

તિમિનક્ર ઝુષાઃ કૂર્મા દૃશ્યંતે વિવૃતાસ્તદા ||74||
વસ્ત્રાપકર્ષણે નેવ શરીરાણિ શરીરિણામ્ |

સ|| તદા તિમિનક્રઝુષાઃ કૂર્માઃ વસ્ત્રાપકર્ષણેન શરીરિણાં શરીરાણીવ વિવૃતાઃ દૃશ્યન્તે||

પ્લવમાનં સમીક્ષ્યાથ ભુજંગા સ્સાગરાલયાઃ ||75||
વ્યોમ્નિતં કપિશાર્દૂલં સુપર્ણ ઇતિ મેનિરે |

સ|| અથ વ્યોમ્નિ પ્લવમાનં તં સમીક્ષ્ય સાગરાલયાઃ ભુજંગાઃ (તં) કપિશાર્દૂલં સુપર્ણઃ ઇતિ મેનિરે ||

દશયોજન વિસ્તીર્ણા ત્રિંશત્ યોજનમાયતા||76||
છાયા વાનરસિંહસ્ય જલે ચારુતરાsભવત્|

સ|| દશયોજન વિસ્તીર્ણા ત્રિંશત્ યોજનમ્ આયતા વાનરસિંહસ્ય છાયા જલે ચારુતરા અભવત્||

શ્વેતાભ્ર ઘનરાજીવ વાયુપુત્ત્રાનુગામિની||77||
તસ્ય સા શુશુભે છાયા વિતતા લવણાંભસિ|

સ|| વાયુપુત્રાનુગામિની લવણાંભસિ વિતતા તસ્ય સા છાયા શ્વેતાભ્રઘનરાજીવ શુશુભે ||

શુશુભે સ મહાતેજા મહાકાયો મહાકપિઃ||78||
વાયુમાર્ગે નિરાલંબે પક્ષવાનિવ પર્વતઃ|

સ||મહાતેજઃ મહાકાયઃ સઃ મહાકપિઃ નિરાલંબે વાયુમાર્ગે પક્ષવાન્ પર્વત ઇવ શુશુભે||

યે નાસૌ યાતિ બલવાન્ વેગેન સ કપિકુંજરઃ||79||
તેન માર્ગેણ સહસા દ્રોણીકૃત ઇવાર્ણવઃ|

સ|| બલવાન્ અસૌ કપિકુંજરઃ વેગેન યેન માર્ગેણ યાતિ તેન સહસા અર્ણવઃ દ્રોણીકૃત ઇવ ( અદૃસ્યત્)

અપાતે પક્ષિસંઘાનાં પક્ષિરાજ ઇવ વ્રજન્ ||80||
હનુમાન્ મેઘજાલાનિ પ્રકર્ષન્ મારુતો યથા|

સ|| હનુમાન્ મારુતો યથા મેઘજાલાનિ પ્રકર્ષન્ પક્ષિ સંઘાનામ્ આપાતે વ્રજન્ પક્ષિરાજ ઇવ|| (??)

પાંડુરારુણ વર્ણાનિ નીલમાજિષ્ઠકાનિ ચ||81||
કપિના કૃષ્યમાણાનિ મહાભ્રાણિ ચકાશિરે |

સ|| કપિના અકૃષ્યમાણાનિ પાણ્ડુરારુણ વર્ણાનિ નીલમાંજિષ્ઠકાનિ મહાભ્રાણિ ચકાશિરે||

પ્રવિશન્નભ્રજાલાનિ નિષ્પતંશ્ચ પુનઃ પુનઃ||82||
પ્રચ્છન્નશ્ચ પ્રકાશશ્ચ ચંદ્રમા ઇવ લક્ષ્યતે|

સ|| અભ્રજાલાનિ પુનઃ પુનઃ પ્રવિશન્ નિષ્પતંશ્ચ પ્રચ્છન્નશ્ચપ્રકાશશ્ચ ચન્દ્રમાઇવ લક્ષ્યતે||

પ્લવમાનં તુ તં દૃષ્ટ્વા પ્લવંગં ત્વતિતં તદા ||83||
વવર્ષુઃ પુષ્પવર્ષાણિ દેવ ગંધર્વ દાનવાઃ |

સ|| તદા ત્વરિતં પ્લવમાનં તં પ્લવંગં દૃષ્ટ્વા દેવગંધર્વ દાનવાઃ પુષ્પવર્ષાણિ વવર્ષુઃ||

તતાપ ન હિ તં સૂર્યં પ્લવંતં વાનરોત્તમમ્||84||
સિષેવે ચ તદા વાયૂ રામકાર્યર્થ સિદ્ધયે|

સ||તદા રામકાર્યાર્થં પ્લવંતં તં વાનરોત્તમં સૂર્યઃ ન તતાપ વાયુઃ ચ શિષેવે ||

ઋષયઃ તુષ્ટુવુશ્ચૈનં પ્લવમાનં વિહાયસા ||85||
જગુશ્ચ દેવ ગંધર્વાઃ પ્રશંસંતો મહોજસમ્ |

સ|| વિહાયસા પ્લવમાનમ્મહૌજસં ઋષયઃ એનં તુષ્ટુવુઃ ચ દેવ ગંધર્વાઃ પ્રશંસંતો જગુઃ ચ||

નાગાશ્ચ તુષ્ટુવુ ર્યક્ષા રક્ષાંસિ વિબુધાઃ ખગાઃ||86||
પ્રેક્ષ્ય સર્વે કપિવરં સહસા વિગત ક્લમમ્|

સ|| વિગતક્લમમ્ કપિવરમ્ પ્રેક્ષ્ય સહસા સર્વે નાગાઃ યક્ષાઃ રક્ષાંસિ વિબુધાઃ ખગાઃ ચ તુષ્ટુવુઃ||

તસ્મિન્ પ્લવગ શાર્દૂલે પ્લવમાને હનૂમતિ||87||
ઇક્ષ્વાકુકુલ માનાર્થી ચિન્તયામાસ સાગરઃ|

સ|| પ્લવગશાર્દૂલે તસ્મિન્ હનૂમતિ પ્લવમાને સાગરઃ ઇક્ષ્વાકુકુલમાનાર્થી ચિન્તયામાસ||

સાહાય્યં વાનરેંદ્રસ્ય યદિ નાહં હનૂમતઃ||88||
કરિષ્યામિ ભવિષ્યામિ સર્વ વાચ્યો વિવક્ષતામ્|

સ|| યદિ અહં વાનરેન્દ્રસ્ય હનૂમતઃ સહાય્યં ન કરિષ્યામિ (તદિ) વિવક્ષતામ્ સર્વવાચ્યઃ ભવિષ્યામિ||

અહમિક્ષ્વાકુ નાથેન સગરેણ વિવર્થિતઃ||89||
ઇક્ષ્વાકુ સચિવશ્ચાયં નાવસીદિતુ મર્હતિ |

સ|| અહં ઇક્ષ્વાકુનાથેન સગરેણ વિવર્ધિતઃ | અયં ઇક્ષ્વાકુ સચિવઃ ચ અવસીદિતું ન અર્હતિ||

તથા મયા વિધાતવ્યં વિશ્રમેત યથા કપિઃ||90||
શેષં ચ મયિ વિશ્રાંત સ્સુખેનાતિ પતિષ્યતિ |

સ|| યથા કપિઃ વિશ્રમેત તથા મયા વિધાતવ્યમ્| મયિ વિશ્રાન્તઃ સુખેન અતિપતિષ્યતિ||

ઇતિ કૃત્વા મતિં સાધ્વીં સમુદ્રશ્ચન્નમંભસિ ||91||
હિરણ્ય નાભં મૈનાકં ઉવાચ ગિરિસત્તમમ્ |

સ|| સમુદ્રઃ ઇતિ સાધ્વીં મતિં કૃત્વા અંભસિ ચ્છન્નં હિરણ્યનાભં ગિરિસત્તમમ્ મૈનાકં ઉવાચ||

ત્વમિહાસુરસંઘાનાં પાતાળતલવાસિનામ્ ||92||
દેવરાજ્ઞા ગિરિશ્રેષ્ઠ પરિઘસ્સન્નિવેશિતઃ |

સ|| ગિરિશ્રેષ્ઠ ત્વં ઇહ પાતાલતલવાસિનાં અસુર સંઘાનામ્ પરિઘઃ ઇવ દેવરાજ્ઞા સન્નિવેશિતઃ||

ત્વ મેષાં જાત વીર્યાણાં પુનરેવોત્પતિષ્યતામ્ ||93||
પાતાળ સ્યાપ્રમેયસ્ય દ્વારમાવૃત્ય તિષ્ઠસિ |

સ||જાત વીર્યાણાં એષામ્ પુનરેવ ઉત્પતિષ્યતાં ત્વં અપ્રમેયસ્ય પાતાલસ્ય દ્વારં આવૃત્ય તિષ્ઠસિ||

તિર્યગ્ ઊર્ધ્વં અધશ્ચૈવ શક્તિઃ તે શૈલવર્થિતુમ્||94||
તસ્માત્ સંચોદયામિ ત્વાં ઉત્તિષ્ઠ ગિરિસત્તમ|

સ|| શૈલ તે તિર્યક્ ઊર્ધ્વં અધશ્ચૈવ વર્ધિતું શક્તિઃ (અસ્તિ) | તસ્માત્ ગિરિસત્તમ ત્વાં સંચોદયામિ ઉત્તિષ્ઠ ||

સ એષ કપિશાર્દૂલઃ ત્વામુપર્યેતિ વીર્યવાન્ ||95||
હનુમાન્ રામકાર્યાર્થં ભીમકર્મા ખમાપ્લુતઃ|

સ|| કપિશાર્દૂલઃ વીર્યવાન્ ભીમકર્મા સ એષઃ હનુમાન્ રામકાર્યાર્થં ત્વાં ઉપરિ એતિ ખમ્ આપ્લુતઃ ||

અસ્ય સાહ્યં મયા કાર્યં ઇક્ષ્વાકુકુલવર્તિનઃ||96||
મમ હીક્ષ્વાકવઃ પૂજ્યાઃ પરં પૂજ્યતમાસ્તવ |

સ|| ઇક્ષ્વાકુકુલવર્તિનઃ અસ્ય સાહ્યં મયા કાર્યં | ઇક્ષ્વાકવઃ મમપૂજ્યાઃ હિ | તવ પૂજ્યતમાઃ||

કુરુસાચિવ્ય મસ્માકં ન નઃ કાર્ય મતિક્રમેત્ ||97||
કર્તવ્યં અકૃતં કાર્યં સતાં મન્યુમુદીરયેત્ |

સ|| અસ્માકં સાચિવ્યં કુરુ | નઃ કાર્યં કર્તવ્યં ન અતિક્રમેત્| અકૃતં કાર્યં સતામ્ મન્યુમ્ ઉદીરયેત્||

સલિલાત્ ઊર્ધ્વં ઉત્તિષ્ઠ તિષ્ઠત્વેષ કપિસ્ત્વયિ ||98||
અસ્માકં અતિથિશ્ચૈવ પૂજ્યશ્ચ પ્લવતાં વરઃ|

સ|| સલિલાત્ ઊર્ધ્વં ઉત્તિષ્ઠ | અસ્માકમ્ અતિથિશ્ચૈવ પ્લવતામ્ વરઃ પૂજ્યશ્ચ| એષઃ કપિઃ ત્વયિ તિષ્ઠન્તુ||

ચામીકર મહાનાભ દેવ ગંધર્વ સેવિત||99||
હનુમાંસ્ત્વયિ વિશ્રાંતઃ તતઃ શેષં ગમિષ્યતિ |

સ|| ચામીકર મહાનાભ દેવગન્ધર્વ સેવિતઃ હનુમાન્ ત્વયિ વિશ્રાન્તઃ તતઃ શેષં ગમિષ્યતિ||

સ એષ કપિશાર્દૂલ સ્ત્વામુપર્યેતિ વીર્યવાન્ ||
કાકુત્સ્થસ્યાનૃશંસ્યં ચ મૈથિલ્યાશ્ચ વિવાસનમ્||100||
શ્રમં ચ પ્લવગેંદ્રસ્ય સમીક્ષોત્થાતુમર્હસિ |

સ|| કાકુત્સ્થસ્ય અનૃશંસ્યં ચ મૈથિલ્યાઃ વિવાસનં ચ પ્લવગેન્દ્રસ્ય શ્રમં ચ સમીક્ષ્ય ઉત્થાતું અર્હસિ||

હિરણ્યનાભો મૈનાકો નિશમ્ય લવણાંભસઃ ||101||
ઉત્પપાત જલાત્તૂર્ણં મહાદ્રુમ લતા યુતઃ|

સ|| હિરણ્યનાભઃ મહાદ્રુમલતાયુતઃ લવણાંભસઃ મૈનાકઃ (એતત્) નિશમ્ય જલાત્ તૂર્ણમ્ ઉત્પપાત||

સસાગરજલં ભિત્વા બભૂવાભ્યુત્થિતઃ તદા ||102||
યથા જલધરં ભિત્વા દીપ્તરશ્મિર્દિવાકરઃ |

સ|| તદા સઃ સાગર જલં ભિત્વા યથા દિવાકરં દીપ્તરમશિઃ જલધરં ભિત્વા અભ્યુદ્ધિતઃ બભૂવ||

સ મહાત્મ મુહૂર્તેન પર્વતઃ સલિલાવૃતઃ ||103||
દર્શયામાસ શૃંગાણિ સાગરેણ નિયોજિતઃ |

સ|| મુહૂર્તેન સાગરેણ નિયોજિતઃ સલિલાવૃતઃ સઃ મહાત્મ પર્વતઃ શૃંગાણિ દર્શયામાસ||

આદિત્યોદિય સંકાશૈરાલિખિદ્ભિરિવાંબરમ્|
શાતકુંભમયૈઃ શૃંગૈઃ સકિન્નરમહોરગૈઃ ||104||

સ|| સઃ કિન્નરમહોરગૈઃ અદિત્યોદય સંકાશૈઃ શાતકુંભમયૈઃ શૃંગૈઃ અમ્બરં આલિખદ્ભિઃ (દર્શયામાસ)||

તપ્તજાંબૂનદૈઃ શૃંગૈઃ પર્વતસ્ય સમુત્થિતૈઃ ||105||
આકાશં શસ્ત્ર સંકાશં અભવત્કાંચનપ્રભમ્|

સ|| પર્વતસ્ય સમુત્થિતૈઃ શૃંગૈઃ તપ્તજામ્બૂનદૈઃ આકાશમ્ શસ્ત્ર સંકાશં કાંચન પ્રભં અભવત્||

જાતરૂપમયૈ શ્શૃંગૈર્ભ્રાજમાનૈઃ સ્વયં પ્રભૈઃ ||106||
આદિત્ય શત સંકાશ સ્સોsભવત્ ગિરિસત્તમઃ|

સ|| સ્વયંપ્રભૈઃ ભ્રાજમાનૈઃ જાતરૂપમયૈઃ શૃંગૈઃ સઃ ગિરિસત્તમઃ શત આદિત્ય સંકાશઃ અભવત્||

તમુત્થિત મસંગેન હનુમાનગ્રતસ્થિતમ્ ||107||
મધ્યે લવણતોયસ્ય વિઘ્નોયમિતિ નિશ્ચિતઃ|

સ|| લવણતોયસ્ય મધ્યે અસંગેણ ઉત્થિતં અગ્રઃ સ્થિતં તં અયં વિઘ્નઃ ઇતિ નિશ્ચિતઃ ( તતઃ કિંકુર્વન્?)||

સ તમુચ્છ્રિત મત્યર્થં મહાવેગો મહાકપિઃ ||108||
ઉરસા પાતયામાસ જીમૂત મિવ મારુતઃ

સ|| સઃ કપિઃ મહાવેગઃ અત્યર્થમ્ ઉચ્છ્રિતં તં ઉરસા મારુતઃ જીમૂતમિવ પાતયામાસ||

સ તથા પાતિતઃ તેન કપિના પર્વતોત્તમઃ||109||
બુદ્ધ્વા તસ્ય કપેર્વેગં જહર્ષ ચ નનંદ ચ |

સ||તેન કપિના તથા પાતિતઃ સ પર્વતોત્તમઃ તસ્ય કપેઃ વેગં બુદ્ધ્વા જહર્ષ ચ નનંદ ચ||

ત માકાશગતં વીરં આકાશે સમુપસ્થિતઃ ||110||
પ્રીતો હૃષ્ઠમના વાક્યં અબ્રવીત્ પર્વતઃ કપિમ્|
માનુષં ધારયન્ રૂપં આત્મનઃ શિખરે સ્થિતઃ||111||

સ|| પર્વતઃ પ્રીતઃ હૃષ્ટમાનઃ માનુષં રૂપં ધારયન્ આત્મનઃ શિખરે સમુપસ્થિતઃ આકાશે આકાશગતં તં વીરં કપિંવાક્યં અબ્રવીત્||

દુષ્કરં કૃતવાન્કર્મ ત્વમિદં વાનરોત્તમઃ|
નિપત્ય મમ શૃંગેષુ વિશ્રમસ્વ યથાસુખં||112||

સ|| વાનરોત્તમં ત્વં દુષ્કરં કર્મ કૃતવાન્ | મમશૃંગેષુ નિપત્ય વિશ્રમસ્વ યથાસુખમ્||

રાઘવસ્ય કુલે જાતે રુદધિઃ પરિવર્તિતઃ |
સ ત્વાં રામહિતે યુક્તં પ્રત્યર્ચયતિ સાગરઃ ||113||

સ|| ઉદધિઃ રાઘવસ્ય કુલે જાતૈઃ પરિવર્થિતઃ | સઃ સાગરઃ રામહિતે યુક્તં ત્વાં પ્રત્યયર્ચતિ||

કૃતે ચ પ્રતિકર્તવ્યં એષ ધર્મઃ સનાતનઃ|
સોsયં ત્વત્પ્રતીકારાર્થી ત્વત્તસ્સમ્માન મર્હતિ ||114||

સ|| કૃતે પ્રતિ કર્તવ્યં(ઇતિ) એષઃ સનાતનઃ ધર્મઃ| તત પ્રતિકારાર્થી સઃ ( સાગરઃ) અયં ત્વત્તઃ સમ્માનં અર્હતિ||

ત્વન્નિમિત્તમનેનાહં બહુમાનાત્ પ્રચોદિતઃ|
તિષ્ઠત્વં કપિશાર્દૂલ મયિ વિશ્રમ્ય ગમ્યતામ્||115||

સ||અનેન ( સાગરેણ) ત્વત્ નિમિત્તં બહુમાનાત્ અહં પ્રચોદિતઃ | કપિશાર્દૂલ ત્વં તિષ્ઠ | મયિ (શૃંગેષુ) વિશ્રમ્ય ગમ્યતામ્||

યોજનાનાં શતં ચાપિ કપિરેષ સમાપ્લુતઃ |
તવ સાનુષુ વિશ્રાંતઃ શેષં પ્રક્રમતાં ઇતિ||116||

સ|| શતં યોજનાનાં સમાપ્લુતઃ એષ કપિઃ તવ સાનુષુ વિશ્રાન્તઃ પ્રક્રમતામ્ ઇતિ (સાગરેણ પ્રચોદિતઃ)||

તદિદં ગંધવત્ સ્વાદુ કંદમૂલફલમ્ બહુ|
તદાસ્વાદ્ય હરિશ્રેષ્ઠ વિશ્રાંતોsનુગમિષ્યસિ ||117||

સ|| હરિશ્રેષ્ઠ તત્ ઇદં ગંધવત્ સ્વાદુ બહુ કંદમૂલં ઇદં આસાદ્ય વિશ્રાન્તઃ અનુગમિષ્યસિ ||

અસ્માકમપિ સંબંધઃ કપિમુખ્ય ત્વયાsસ્તિવૈ |
પ્રખ્યાતઃ ત્રિષુ લોકેષુ મહાગુણ પરિગ્રહઃ ||118||

સ|| કપિમુખ્ય ત્રિષુ લોકેષુ પ્રખ્યાતઃ મહાગુણપરિગ્રહઃ સંબંધઃ ત્વયા અસ્માકમપિ અસ્તિવૈ||

વેગવંતઃ પ્લવંતો યે પ્લવગામારુતાત્મજઃ|
તેષાં મુખ્યતમઃ મન્યે ત્વામહં કપિકુંજર||119||

સ|| મારુતાત્મજ કપિકુંજરઃ વેગવન્તઃ પ્લવન્તઃ યે પ્લવગાઃ તેષામ્ મુખ્યતમં ત્વામ્ અહં મન્યે||

અતિથિઃ કિલ પૂજાર્હઃ પ્રાકૃતોsપિ વિજાનત|
ધર્મં જિજ્ઞાસમાનેન કિં પુનસ્ત્વાદૃશો મહાન્ ||120||

સ|| ધર્મં જિજ્ઞાસમાનેન વિજાનતા પ્રાકૃતઃ અપિ અતિથિઃ પૂજાર્હઃ | ત્વાદૃશઃ મહાન્ કિં પુનઃ કિલ||

ત્વં હિ દેવ વરિષ્ઠસ્ય મારુતસ્ય મહાત્મનઃ|
પુત્રઃ તસ્યૈવ વેગેન સદૃશઃ કપિકુંજરઃ||121||

સ|| કપિકુંજર ત્વં દેવવરિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ | મારુતસ્ય પુત્રઃ હિ | વેગેન તસ્યૈવ સાદૃશઃ||

પૂજિતે ત્વયિ ધર્મજ્ઞ પૂજાં પ્રાપ્નોતિ મારુતઃ|
તસ્માત્ ત્વં પૂજનીયો મે શૃણુચાપ્યત્ર કારણમ્||122||

સ||ધર્મજ્ઞ ત્વયિ પૂજિતે મારુતઃ પૂજાં પ્રાપ્નોતિ | તસ્માત્ ત્વં અપિ મે પૂજનીયઃ | અત્રકારણં ચ શૃણુ||

પૂર્વં કૃત યુગે તાત પર્વતાઃ પક્ષિણોsભવન્|
તે હિ જગ્મુર્દિશસ્સર્વા ગરુડાનિલ વેગિનઃ||123||

સ|| તાત ! પૂર્વં કૃતયુગે પર્વતાઃ પક્ષિણઃ અભવન્ | તે ગરુડાનિલવેગઃ સર્વાઃ દિશાઃ જગ્મુઃ||

તતસ્તેષુ પ્રયાતેષુ દેવસંઘાસ્સહર્ષિભિઃ |
ભૂતાનિ ચ ભયં જગ્મુઃ તેષાં પતનશંકયા ||124||

સ||તતઃ તેષુ પ્રયાતેષુ સહર્ષિભિઃ દેવ સંઘાઃ ભૂતાનિ ચ તેષાં પતન શંકયા ભયં જગ્મુઃ||

તતઃ ક્રુદ્ધઃ સહસ્રાક્ષઃ પર્વતાનાં શતક્રતુઃ|
પક્ષાન્ ચિચ્છેદ વજ્રેણ તત્ર તત્ર સહસ્રશઃ||125||

સ|| તતઃ ક્રુદ્ધઃ શતક્રતુઃ સહસ્રાક્ષઃ તત્ર તત્ર સહશ્રસઃ પર્વતાનાં પક્ષાન્ ચિચ્છેદ||

સમામુપાગતઃ ક્રુદ્ધો વજ્રમુદ્યમ દેવરાટ્|
તતોsહં સહસા ક્ષિપ્ત શ્વસનેન મહાત્મના||126||

સ|| સઃ દેવરાટ્ ક્રુદ્ધઃ વજ્રં ઉદ્યમ્ય મામ્ ઉપાગતઃ| તતઃ અહં મહાત્મના શ્વસનેન સહસા ક્ષિપ્તઃ||

અસ્મિન્ લવણતોયે ચ પ્રક્ષિપ્તઃ પ્લવગોત્તમઃ|
ગુપ્તપક્ષ સમગ્રશ્ચ તવપિત્રાsભિ રક્ષિતઃ||127||

સ|| પ્લવગોત્તમ ગુપ્તપક્ષસમગ્રશ્ચ અસ્મિન્ લવણતોયે પ્રક્ષિપ્તઃ તવપિત્રા અભિરક્ષિતઃ||

તતોsહં માનયામિ ત્વાં માન્યોહિ મમ મારુતઃ |
ત્વયા મે હ્યેષ સંબંધઃ કપિમુખ્ય મહાગુણઃ||128||

સ|| કપિમુખ્ય તતઃ મારુતઃ મમ માન્યઃ હિ | તતઃ અહ માનયામિ | મે ત્વયા સંબંધઃ મહાગુણઃ ||

અસ્મિન્નેવં ગતે કાર્યે સાગરસ્ય મમૈવ ચ|
પ્રીતિં પ્રીતમનાઃ કર્તું ત્વમર્હસિ મહાકપે ||129||

સ|| મહાકપિઃ અસ્મિન્ કાર્યે એવં ગતે ત્વં પ્રીતમનાઃ સાગરસ્યચ મમૈવ ચ પ્રીતિં કર્તું અર્હસિ||

શ્રમં મોક્ષય પૂજાં ચ ગૃહાણ કપિસત્તમ |
પ્રીતિં ચ બહુ મન્યસ્વ પ્રીતોsસ્મિ તવ દર્શનાત્ ||131||

સ|| કપિસત્તમ શ્રમં મોક્ષ્ય પૂજાં ચ ગૃહાણ પ્રીતિં બહુમન્યસ્વ| તવ દર્શનાત્ પ્રીતઃ અસ્મિ||

એવમુક્તઃ કપિશ્રેષ્ઠઃ તં નગોત્તમમ્ અબ્રવીત્ |
પ્રીતોsસ્મિ કૃતામાતિથ્યં મન્યુરેષોsપનીયતામ્||131||

સ|| એવં ઉક્તઃ કપિશ્રેષ્ઠઃ તં નગોત્તમં અબ્રવીત્ | પ્રીતઃ અસ્મિ| આતિથ્યં કૃતં| એષઃ મન્યુઃ અપનીયતામ્||

ત્વરતે કાર્યકાલોમે અહશ્ચાપ્યતિવર્તતે |
પ્રતિજ્ઞા ચ મયાદત્તા ન સ્થાતવ્ય મિહાંતરે ||132||

સ|| મે કાર્યકાલઃ ત્વરતે | અહઃ ચ અતિવર્તતે | અન્તરે ઇહ ન સ્થાતવ્યં (ઇતિ) મયા પ્રતિજ્ઞા દત્તાચ||

ઇત્યુક્ત્વા પાણિના શૈલં આલભ્ય હરિપુંગવઃ|
જગામાકાશમાવિશ્ય વીર્યવાન્ પ્રહસન્નિવ ||133||

સ|| વીર્યવાન્ હરિપુંગવઃ ઇતિ ઉક્ત્વા શૈલં પાણીના આલભ્ય આખાશમ્ આવિશ્ય પ્રહસન્નિવ જગામ||

સ પર્વત સમુદ્રાભ્યાં બહુમાનાદવેક્ષિતઃ |
પૂજિતશ્ચોપપનાભિ રાશીર્ભિ રવિનિલાત્મજઃ ||134||

સ|| સઃ અનિલાત્મજઃ પર્વત સમુદ્રાભ્યાં બહુમાનાત્ આવેક્ષિતઃ ઉપપન્નાભિઃ આશીર્ભિઃ પૂજિતઃ ચ||

અથોર્થ્વં દૂરમુત્પ્લુત્ય હિત્વા શૈલમહાર્ણવૌ |
પિતુઃ પંથાન માસ્થાય જગામ વિમલેંબરે||135||

સ|| અથ શૈલમહાર્ણવૌ હિત્વા ( હનૂમતઃ) ઊર્ધ્વં દૂરં ઉત્પ્લુત્ય વિમલે અમ્બરે પિતુઃ પન્થાનં અસ્થાય જગામ||

ભૂયશ્ચોર્ધ્વગતિં પ્રાપ્ય ગિરિં તં અવલોકયન્ |
વાયુસૂનુનિરાલંબે જગામ વિમલેંબરે||136||

સ|| વાયુસૂનુઃ ભૂયશ્ચ ઊર્ધ્વં ગતિં પ્રાપ્ય તં ગિરિં અવલોકયન્ નિરાલમ્બે વિમલએ અમ્બરે જગામ||

તદ્વિતીયં હનુમતો દૃષ્ટ્વા કર્મસુદુષ્કરમ્|
પ્રશશંસુ સ્સુરાસ્સર્વે સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ||137||

સ|| હનુમતઃ તત્ દ્વિતીયં સુદુષ્કરં કર્મ દૃષ્ટ્વા સર્વે સુરાઃ સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ પ્રશંસુઃ||

દેવતાશ્ચાભવન્ હૃષ્ટાઃ તત્રસ્થાસ્તસ્ય કર્મણા|
કાંચનસ્ય સુનાભસ્ય સહસ્રાક્ષશ્ચ વાસવઃ||138||

સ|| તત્રસ્થાઃ દેવતાશ્ચ સહસ્રાક્ષઃ વાસવસ્ચ કાંચનસ્ય તસ્ય સુનાભસ્ય કર્મણા હૃષ્ઠાઃ અભવન્ ||

ઉવાચ વચનં ધીમાન્ પરિતોષાત્ સગદ્ગદમ્|
સુનાભં પર્વત શ્રેષ્ઠં સ્વયમેવ શચીપતિઃ ||139||

સ|| ધીમાન્ શચીપતિઃ પર્વતશ્રેષ્ઠં સુનાભં પરિતોષાત્ સગદ્ગદમ્ સ્વયમેવ વચનમ્ ઉવાચ||

હિરણ્યનાભ! શૈલેંદ્ર! પરિતુષ્ટોsસ્મિ તે ભૃશમ્|
અભયં તે પ્રયચ્છામિ તિષ્ઠ સૌમ્ય યથા સુખમ્||140||

સ|| હિરણ્યનાભ શૈલેન્દ્ર તે ભૃશમ્ પરિતુષ્ઠઃ અસ્મિ | સૌમ્ય તે અભયં પ્રયચ્છામિ| યથાસુખં તિષ્ઠ||

સાહ્યં કૃતં તે સુમહદ્વિક્રાંતસ્ય હનૂમતઃ|
ક્રમતો યોજનશતં નિર્ભયસ્ય ભયે સતિ||141||

સ|| શતયોજનમ્ ક્રમતઃ ભયે સતિ નિર્ભયસ્ય વિક્રાન્તસ્ય તે હનુમતઃ સુમહત્ સાહ્યં કૃતં||

રામસ્યૈષ હિ દૂત્યેન યાતિ દાશરથેર્હરિઃ |
સત્ ક્રિયાં કુર્વતા તસ્ય તોષિતોsસ્મિ દૃઢં ત્વયા||142||

સ|| એષ હરિઃ દાશરથેઃ રામસ્ય પિતાયૈવ યાતિ તસ્યત્વયા કુર્વતા સત્ ક્રિયામ્ દૃઢઃ તોષિતઃ અસ્મિ||

તતઃ પ્રહર્ષમગમ દ્વિપુલં પર્વતોત્તમઃ |
દેવતાનાં પતિં દૃષ્ટ્વા પરિતુષ્ઠં શતક્રતુમ્||143||

સ|| તતઃ પર્વતોત્તમઃ દેવતાનાં પતિં શતક્રતું પરિતુષ્ઠં દૃષ્ટ્વા વિપુલં પ્રહર્ષં આગમત્||

સવૈ દત્તવરશૈલો બભૂવાસ્થિતઃ તદા |
હનુમાંશ્ચ મુહુર્તેન વ્યતિચક્રામ સાગરમ્||144||

સ|| તદા દત્તવરઃ સઃ શૈલઃ અવસ્થિતઃ બભૂવ| હનુમાંશ્ચ મુહૂર્તેન સાગરં વ્યતિચક્રામ||

તતો દેવાઃ સગંધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ|
અબ્રુવન્ સૂર્યસંકાશાં સુરસાં નાગમાતરમ્||145||

સ|| તતઃ દેવાઃ ગંધર્વાઃ સહ સિદ્ધાઃ પરમર્ષ્યયઃ ચ સૂર્યસંકાશં નાગમાતરં સુરસાં અબ્રુવન્ ||

અયં વાતાત્મજ શ્શ્રીમાન્ પ્લવતે સાગરોપરિ|
હનુમાન્નામ તસ્ય ત્વં મુહૂર્તં વિઘ્નમાચર||146||

સ|| અયં શ્રીમાન્ હનુમાન્ નામ વાતાત્મજઃ સાગરોપરિ પ્લવતે | તસ્ય ત્વં મુહૂર્તં વિઘ્નં આચર ||

રાક્ષસં રૂપમાસ્થાય સુઘોરં પર્વતોપમમ્|
દંષ્ટ્રા કરાળં પિંગાક્ષં વક્ત્રં કૃત્વા નભસ્સમમ્||147||

સ|| સુઘોરં પર્વત ઉપમમ્ રાક્ષસ રૂપં આસ્થાય દંષ્ત્રાકરાળં પિંગાક્ષં વક્ત્રં નભઃ સમં કૃત્વા ( વિઘ્નં આચર) ||

બલમિચ્ચામહે જ્ઞાતું ભૂયશ્ચાસ્ય પરાક્રમમ્|
ત્વાં વિજેષ્યત્ ઉપાયેન વિષાદં વા ગમિષ્યતિ ||148||

સ|| અસ્ય બલં ભૂયઃ પરાક્રમઃ ચ જ્ઞાતું ઇચ્છામહે | ઉપાયેન ત્વાં વિજેષ્યતિ વા વિષાદં ગમિષ્યતિ (જ્ઞાતું ઇચ્છામહે)||

એવમુક્તા તુ સા દેવી દૈવતૈરભિસત્કૃતા |
સમુદ્ર મધ્યે સુરસા ભિભ્રતી રાક્ષસં વપુઃ||149||

સ|| એવં દૈવતૈઃ અભિસત્કૃતા ઉક્તા તુ સા દેવી સમુદ્ર મધ્યે રાક્ષસં વપુઃ ભિભ્રતી ||

વિકૃતં ચ વિરૂપં ચ સર્વસ્ય ચ ભયાવહમ્|
પ્લવમાનં હનૂમંતં આવૃત્યેદમુવાચહ||150||

સ|| (તદા) પ્લવમાનં હનૂમંતં આવૃત્ય (તત્) સર્વસ્ય ચ ભયાવહં વિકૃતં ચ વિરૂપં ઇદં આહ||

મમભક્ષઃ પ્રદિષ્ટસ્ત્વં ઈશ્વરૈર્વાનરર્ષભ |
અહં ત્વાં ભક્ષયિષ્યામિ પ્રવિશેદં મમાનનમ્||151||

સ|| (હે) વાનરર્ષભ ઈશ્વરૈઃ ત્વં મમભક્ષઃ પ્રદિષ્ટઃ | અહં ત્વાં ભક્ષયિષ્યામિ | ઇદં મમ આનનમ્ પ્રવિશ||

એવમુક્તઃ સુરસયા પ્રાંજલિર્વાનરર્ષભ|
પ્રહૃષ્ટવદનઃ શ્રીમાન્ ઇદં વચનમબ્રવીત્ ||152||

સ|| સુરસયા એવં ઉક્તઃ વાનરર્ષભઃ પ્રહૃષ્ટવદનઃ પ્રાંજલિઃ શ્રીમાન્ ઇદં વચનં અબ્રવીત્||

રામોદાશરથિર્નામ પ્રવિષ્ટો દંડકાવનમ્|
લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાતા વૈદેહ્યાચાપિ ભાર્યયા||153||

સ|| રામઃ નામ દાશરથિઃ ભ્રાતા લક્ષ્મણેન સહ ભાર્યયા વૈદેહ્યા ચાપિ દંડકાવનમ્ પ્રવિષ્ઠઃ ||

અન્યકાર્યવિષક્તસ્ય બદ્ધવૈરસ્ય રાક્ષસૈઃ |
તસ્ય સીતા હૃતા ભાર્યા રાવણેન યશસ્વિની||154||

સ|| રાક્ષસૈઃ બદ્ધવૈરસ્ય તસ્ય અન્યકાર્યવિષક્તસ્ય ભાર્યા યશસ્વિની સીતા રાવણેન અપહૃતા||

તસ્યાઃ સકાસં દૂતોsહં ગમિષ્યે રામ શાસનાત્ |
કર્તુમર્હસિ રામસ્ય સાહ્યં વિષયવાસિનિ||155||

સ|| અહં તસ્યાઃ દૂતઃ સકાશમ્ રામશાસનાત્ ગમિષ્યે | (હે) વિષયવાસિનિરામસ્ય સાહ્યં કર્તું અર્હસિ||

અથવા મૈથિલીં દૃષ્ટ્વા રામં ચાક્લિષ્ઠકારિણમ્|
આગમિષ્યામિ તે વક્ત્રં સત્યં પ્રતિશ્રુણોમિ તે||156||

સ||અથવા મૈથિલીં અક્લિષ્ટકારિણં રામં ચ દૃષ્ટ્વા તે વક્ત્રં આગમિષ્યામિ | સત્યં તે પ્રતિશ્રુણોમિ ||

એવમુક્તા હનુમતા સુરસા કામરૂપિણી|
અબ્રવીન્નાતિવર્તેન્માં કશ્ચિદેષવરો મમ||157||

સ|| હનુમતા એવં ઉક્તા કામરૂપિણિ સુરસા અબ્રવીત્ કશ્ચિત્ નાતિવર્તેત એષઃ મમ વરઃ ||

તં પ્રયાંતં સમુદ્વીક્ષ્ય સુરસા વાક્ય મબ્રવીત્|
બલં જિજ્ઞાસમાના વૈ નાગમાતા હનૂમતઃ||157-1||

સ|| નાગમાતા સુરસા હનૂમતઃ બલં જિજ્ઞાસમાના વૈ નાગમાતા સુરસા પ્રયાન્તં તં સમુદ્વીક્ષ્ય (ઇદમ્) વાક્યં અબ્રવીત્ ||

પ્રવિશ્ય વદનં મેsદ્ય ગંતવ્યમ્ વાનરોત્તમ|
વર એષા પુરા દત્તો મમધાત્રેતિ સત્વરા||157-2||

સ|| વાનરોત્તમ અદ્ય મે વદનં સત્વરા પ્રવિશ્ય ગંતવ્યમ્ | એષઃ વરઃ પુરા મે ધાત્રે દત્તઃ ઇતિ||

વ્યાદાય વિપુલં વક્ત્રં સ્થિતા સા મારુતેઃ પુરઃ|
એવમુક્તઃ સુરસયા ક્રુદ્ધો વાનરપુંગવઃ||157-3||

સ|| સા વિપુલં વક્ત્રં વ્યાદાય મારુતેઃ પુરઃ સ્થિતઃ| સુરસયા એવં ઉક્તઃ વાનરઃ ક્રુદ્ધઃ (અભવત્)||

અબ્રવીત્કુરુવૈ વક્ત્રં યેન માં વિષહિષ્યસે|
ઇત્યુક્ત્વા સુરસા ક્રુદ્ધા દશયોજનમાયતા ||157-4||
દશયોજનવિસ્તારો બભૂવ હનુમાંસ્તદા |

સ|| (સઃ વાનરઃ) વૈ વક્ત્રં યેન મામ્ વિષહિષ્યસે (તત્) કુરુ (ઇતિ) અબ્રવીત્|| ઇતિ ઉક્ત્વા ક્રુદ્ધા હનુમાન્ દશયોજનમ્ આયતા દશયોજન વિસ્તારઃ બભૂવ ||

તં દૃષ્ટ્વા મેઘસંકાશં દશયોજનમાયતમ્||157-5||
ચકાર સુરસા ચાસ્યં વિંશદ્યોજન માયતમ્|

સ|| મેઘસંકાશં દશયોજનમાયતં તં દૃષ્ટ્વા સુરસા ચ આસ્યં વિંશદ્યોજનં આયતમ્ ચકાર ||

હનુમાંસ્તુ તદા ક્રુદ્ધઃ ત્રિંશદ્યોજન માયતઃ||157-6||
ચકાર સુરસા વક્ત્રં ચત્વારિંશત્તથોચ્છ્રિતમ્ |

સ|| તતઃ હનુમાંસ્તુ ( હનુમાન્ અપિ) ક્રુદ્ધઃ ત્રિંશદ્યોજનં આયતઃ(અભવત્)| સુરસા તથાવક્ત્રં ચત્વારિંશં ઉચ્છ્રિતમ્ ચકાર||

બભૂવ હનુમાન્વીરઃ પંચાશદ્યોજનોચ્છ્રિતઃ||157-7||
ચકાર સુરસા વક્ત્રં ષષ્ટિયોજન માયતમ્|

સ|| હનુમાન્ વીરઃ પંચાસદ્યોજન ઉચ્છ્રિતઃ બભૂવ | (તદા) સુરસા વક્ત્રં ષષ્ટિયોજનં આયતં ચકાર||

તથૈવ હનુમાન્વીરઃ સપ્તતી યોજનોચ્છ્રિતઃ||157-8||
ચકાર સુરસા વક્ત્રં અશીતી યોજનાયતમ્ |

સ|| તથૈવ વીરઃ હનુમાન્ તથૈવ સપ્તતી યોજનમ્ ઉચ્છ્રિતઃ| સુરસા વક્ત્રં અશીતી યોજનં આયતમ્||

હનુમાન્ અચલપ્રખ્યો નવતી યોજનોચ્છ્રિતઃ ||157-9||
ચકાર સુરસા વક્ત્રં શતયોજન માયતમ્|

સ|| અચલપ્રખ્યો હનુમાન્ નવતી યોજનં ઉછ્છ્રિતઃ| (તદા) સુરસા વક્ત્રં શતયોજનં આયતમ્||

તં દૃષ્ટ્વા વ્યાદિતં ત્વાસ્યં વાયુપુત્ત્રઃ સુબુદ્ધિમાન્||157-10||
દીર્ઘજિહ્વં સુરસયા સુઘોરં નરકોપમમ્|
સુસંક્ષિપ્યાત્મનઃ કાયં બભૂવાંગુષ્ટમાત્રકઃ||158||

સ|| સુબુદ્ધિમાન્ વાયુપુત્ત્રઃ સુરસયા વ્યાદિતં દીર્ઘજિહ્વં સુઘોરં તં આસ્યં દૃષ્ટ્વા આત્મનઃ કાયં અંગુષ્ટમાત્રકઃ બભૂવ ||

સોsભિપત્યાશુ તદ્વક્ત્રં નિષ્પત્ય ચ મહાબલઃ|
અંતરિક્ષે સ્થિતઃ શ્રીમાન્ ઇદં વચનમબ્રવીત્ ||159||

સ|| શ્રીમાન્ મહાબલઃ સઃ આશુ તદ્વક્રં અભિપત્ય નિપત્ય ચ અન્તરિક્ષે સ્થિતઃ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્||

પ્રવિષ્ટોsસ્મિ હિ તે વક્ત્રં દાક્ષાયની નમોસ્તુતે|
ગમિષ્યે યત્ર વૈદેહી સત્યં ચાસીદ્વરસ્તવ ||160||

સ|| દાક્ષાયણિ તે વક્ત્રં પ્રવિષ્ટઃ અસ્મિ હિ | તે વરઃ સત્યં અસ્તુ | તે નમઃ અસ્તુ | (અહં) યત્રવૈદેહી (તત્ર) ગમિષ્યે||

તં દૃષ્ટ્વા વદાનાન્મુક્તં ચંદ્રં રાહુમુખાદિવ|
અબ્રવીત્સુરસા દેવી સ્વેન રૂપેણ વાનરમ્||161||

સ|| રાહુમુખાત્ ચંદ્રં ઇવ વદનાત્ મુક્તં તં વાનરં દૃષ્ટ્વા સુરસા દેવી સ્વેન રૂપેણ અબ્રવીત્||

અર્થસિધ્યૈ હરિશ્રેષ્ઠ ગચ્છસૌમ્ય યથાસુખમ્|
સમાનયસ્વ વૈદેહીં રાઘવેણ મહાત્મના ||162||

સ|| હરિશ્રેષ્ઠ સૌમ્ય યથાસુખં અર્થ્યસિદ્ધ્યૈ ગચ્છ |વૈદેહીં રાઘવેણ સમાનય||

તતૃતીયં હનુમતો દૃષ્ટ્વા કર્મ સુદુષ્કરમ્|
સાધુ સાધ્વિતિ ભૂતાનિ પ્રશશંસુઃ તદા હરિમ્ ||163||

સ| તત્ હનુમતઃ ( હનુમતસ્ય) તૃતીયં સુદુષ્કરમ્ કર્મ દૃષ્ટ્વા તદા સાધુ સાધુ ઇતિ ( સર્વાણિ) ભૂતાનિ હનુમતઃ પ્રશશંસુઃ||

સ સાગર મનાધૃષ્ય મભ્યેત્ય વરુણાલયમ્|
જગામાકાશમાવિશ્ય વેગેન ગરુડોપમઃ||164||

સ|| વેગેન ગરુડોપમઃ સઃ અનાધૃષ્યમ્ વરુણાલયં સાગરં અભ્યેત્ય આકાશં આવિશ્ય જગામ||

સેવિતે વારિદારાભિઃ પતગૈશ્ચ નિષેવિતે |
ચરિતે કૈશિકાચાર્યૈઃ ઇરાવતનિષેવિતે||165||

સ|| વારિદારાભિઃ સેવિતે પતગૈશ્ચ નિષેવિતે કૈશૈકાચાર્યૈઃ ચરિતે ઇરાવત નિષેવિતે (વાયુમાર્ગે હનુમાન્ જગામ)

સિંહકુંજર શાર્દૂલ પતગોરગવાહનૈઃ|
વિમાનૈઃ સંપતદ્ભિશ્ચ વિમલૈઃ સમલંકૃતે||166||

સ|| સિંહકુંજર શાર્દૂલ પતગ ઉરગ વાહનૈઃ સંપત્ભિઃ વિમલૈઃ સમલંકૃતે વિમાનૈઃ (ચરિતે માર્ગે હનુમાન્ જગામ)||

વજ્રાશનિસમહાઘાતૈઃ પાવકૈરુપશોભિતે |
કૃતપુણ્યૈ ર્મહાભાગૈઃ સ્વર્ગજિદ્ભિરલંકૃતે||167||

સ|| વજ્રાશનિસમાઘાતૈઃ પાવકૈઃ કૃતપુણ્યૈઃ સ્વર્ગજિદ્ભિઃ મહાભાગૈઃ ઉપશોભિતે (ચરિતે માર્ગે હનુમાન્ જગામ)||

વહતા હવ્ય મતર્થં સેવિતે ચિત્રભાનુના |
ગ્રહનક્ષત્ર ચંદ્રાર્ક તારાગણ વિભૂષિતે||168||

સ|| અત્યર્થં અલંકૃતે હવ્યં વહતા ચિત્રભાનુના સેવિતે ગ્રહનક્ષત્ર ચન્દ્રાર્કતારાગણવિભૂષિતે ( આકાશ માર્ગે હનુમાન્ જગામ)

મહર્ષિ ગણ ગંધર્વ નાગયક્ષ સમાકુલે
વિવિક્તે વિમલે વિશ્વે વિશ્વાવસુ નિષેવિતે ||169||

સ| મહર્ષિ ગણ ગન્ધર્વ નાગ યક્ષ સમાકુલે વિવિક્તે વિમલે વિશ્વે વિશ્વાસુ નિષેવિતે (માર્ગે હનુમાન્ જગામ)

દેવરાજ ગજાક્રાંતે ચંદ્રસૂર્ય પથે શિવે|
વિતાને જીવલોકસ્ય વિતતે બ્રહ્મનિર્મિતે ||170||

સ|| દેવરાજ ગજાક્રાન્તે ચંદ્રસૂર્યપથે શિવે જીવલોકસ્ય બ્રહ્મ નિર્મિતે વિતતે વિતાને (માર્ગે હનુમાન્ જગામ)

બહુશસ્સેવિતે વીરૈ ર્વિદ્યાધરગણૈર્વરૈઃ|
જગામ વાયુ માર્ગેતુ ગરુત્માનિવ મારુતઃ||171||

સ|| વરૈઃ વીરૈઃ વિયાધરગણૈઃ બહુશઃ સેવિતે વાયુમાર્ગે મારુતિઃ ગરુત્માનિવ જગામ||

પ્રદૃશ્યમાન સર્વત્ર હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ|
ભેજેsમ્‍બરમ્ નિરાલંબં લંબપક્ષ ઇવાદ્રિરાટ્||172||

સ|| હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ સર્વત્ર પ્રદૃશ્યમાનઃ નિરાલંબં લંબપક્ષઃ અદ્રિરાટ્ ઇવ ભેજે||

પ્લવમાનં તુ તં દૃષ્ટ્વા સિંહિકા નામ રાક્ષસી|
મનસા ચિંતયામાસ પ્રવૃદ્ધા કામરૂપિણી ||173||

સ|| પ્લવમાનં તં દૃષ્ટ્વા સિંહિકા નામા રાક્ષસી પ્રવૃદ્ધા કામરૂપિણી ચિન્તયામાસ||

અદ્ય દીર્ઘસ્ય કાલસ્ય ભવિષ્યામ્યહમાશિતા |
ઇદં હિ મે મહત્ સત્વં ચિરસ્ય વશમાગતમ્||174||

સ|| ચિરસ્ય ઇદં મહત્ સત્ત્વમ્ મે વશમ્ આગતમ્ દીર્ઘસ્ય કાલસ્ય અદ્ય અહમ્ આશિતા ભવિષ્યામિ||

ઇતિ સંચિત્ય મનસા છાયમસ્ય સમાક્ષિપત્ |
છાયાયાં ગૃહ્યમાણાયાં ચિંતયામાસ વાનરઃ||175||

સ|| (સિંહિકા) ઇતિ મનસા સંચિત્ય અસ્ય (કપિસ્ય) છાયામ્ સમાક્ષિપત્ | છાયાયામ્ ગૃહ્યમાણાયામ્ વાનરઃ ચિંતયામાસ||

સમાક્ષિપ્તોsસ્મિ સહસા પંગૂકૃત પરાક્રમઃ|
પ્રતિલોમેન વાતેન મહાનૌરિવ સાગરે||176||

સ||સાગરે પ્રતિલોમેન વાતેન સહસા મહાનૌરિવ પંગૂકૃત માનઃ સમાક્ષિપ્તઃ અસ્મિ||

તિર્યગૂર્ધ્વમથશ્ચૈવ વીક્ષમાણસ્તતઃ કપિઃ|
દદર્શ સ મહત્ સત્ત્વં ઉત્થિતં લવણાંભસિ||177||

સ|| તતઃ (હનુમાન્) તિર્યક્ ઊર્ધ્વમ્ અથશ્ચૈવ વીક્ષમાણઃ લવણાંભસિ ઉત્થિતમ્ મહત્ સત્ત્વં દદર્શ||

તદૃષ્ટ્વા ચિંતયામાસ મારુતિર્વિકૃતાનનઃ|
કપિરાજેન કથિતં સત્ત્વમદ્ભુત દર્શનમ્||178||
છાયાગ્રાહી મહાવીર્યં તદિદં નાત્ર સંશયઃ|

સ||મારુતિઃ તત્ વિકૃતાનનમ્ દૃષ્ટ્વા ચિંતયામાસ | કપિરાજેન કથિતમ્ અદ્ભુતદર્શનં મહાવીર્યં છાયાગ્રાહી મહાવીર્યં તત્ સત્ત્વં ઇદં અત્ર ન સંશયઃ ન ||

સ તાં બુદ્વાર્થતત્વેન સિંહિકાં મતિમાન્કપિઃ||179||
વ્યવર્થત મહાકાયઃ પાવૃષીવ વલાહકઃ|

સ|| મતિમાન્ સ કપિઃ તામ્ અર્થતત્ત્વેન સિંહિકામ્ બુદ્ધ્વા મહાકાયઃ પ્રાવૃષિ વલાહકઃ ઇવ વ્યવર્થત ||

વક્ત્રં પ્રસારમાયાસ પાતાળાંતર સન્નિભમ્|
ઘનરાજીવ ગર્જંતી વાનરં સમભિદ્રવત્||181||

સ|| (સા સિંહિકા) પાતાળાંતર સન્નિભં વક્ત્રં પ્રસારયામાસ | ઘનરાજીવ ગર્જન્તી વાનરં સમભિદ્રવત્ ||

સ દદર્શ તતસ્તસ્યા વિવૃતં સુમહાન્મુખમ્|
કાયમાત્રં ચ મેધાવી મર્માણિ ચ મહાકપિઃ||182||

સ|| તતઃ મેધાવી મહાકપિઃ તસ્યાઃ વિવૃતમ્ કાયમાત્રં સુમહત્ મુખમ્ મર્માણિ ચ સઃ દદર્શ||

સ તસ્યા વિવૃતે વક્ત્રે વજ્રસંહનનઃ કપિઃ|
સંક્ષિપ્ત્ય મુહુરાત્માનં નિષ્પપાત મહાબલઃ||183||

સ|| મહાબલઃ વજ્રસંહનનઃ સઃ કપિઃ આત્માનમ્ મુહુઃ સંક્ષિપ્ત્ય તસ્યાઃ વિવૃતે વ્ક્ત્રે નિષ્પપાત||

અસ્યે તસ્યા નિમજ્જંતં દદૃશુ સિદ્ધચારણાઃ|
ગ્રસ્યમાનં યથા ચંદ્રં પૂર્ણં પર્વણિ રાહુણા||184||

સ|| સિદ્ધ ચારણાઃ તસ્યાઃ આસ્યે નિમજ્જંતં પર્વણિ રાહુના ગ્રસ્યમાનં પૂર્ણં ચંદ્ર યથા દદૃશુ||

તતસ્તસ્યા નખૈસ્તીક્ષ્ણૈર્મર્માણ્યુત્કૃત્ય વાનરઃ|
ઉત્પપાથ વેગેન મનઃ સંપાતવિક્રમઃ||185||

સ||તતઃ વાનરઃ તીક્ષ્ણૈઃ નખૈઃ તસ્યાઃ મર્માણિ ઉત્કૃત્ય મનઃ સંપાતવિક્રમઃ વેગેન ઉત્પપાત||

તાં તુ દૃષ્ટ્યા ચ ધૃત્યાચ દાક્ષિણ્યેન નિપાત્ય ચ|
સ કપિપ્રવરો વેગાદ્વવૃધે પુનરાત્મવાન્ |186||

સ|| આત્મવાન્ સઃ કપિ પ્રવરઃ તામ્ દૃષ્ટ્વા ચ ધૃત્યા ચ દાક્ષિણ્યેન નિપાત્ય પુનઃ વેગાત્ વવૃધે||

હૃતહૃત્સા હનુમાત પપાત વિધુરાંભસિ|
તાં હતાં વાનરેણાશુ પતિતાં વીક્ષ્ય સિંહિકામ્||187||
ભૂતાન્યાકાશચારીણિ તમૂચુઃ પ્લવગોત્તમમ્|

સ|| સા હનુમતા હ્રુહ્રુત્ વિધુરા વાનરેણ આસુ હતાં અમ્બસિ પપાત|પતિતામ્ તાં વીક્ષ્ય આકાશચારીણિ ભૂતાનિ પ્લવગોત્તમમ્ ઊચુઃ||

ભીમમદ્યકૃતં કર્મ મહત્ સત્વં ત્વયા હતમ્||188||
સાધયાર્થમભિપ્રેતં અરિષ્ટંપ્લવતાં વર|

સ|| પ્લવતાં વરઃઅદ્ય ત્વયા મહત્ સત્ત્વં હતમ્| ભીમમ્ કર્મ કૃતમ્| (તવ) અભિપ્રેતમ્ અર્થમ્ અરિષ્ટમ્ સાધય |

યસ્યત્વેતાનિ ચત્વારિ વાનરેંદ્ર યથા તવ||189||
ધૃતિર્દૃષ્ટિર્મતિ દાક્ષ્યં સ્વકર્મસુ સીદતિ|

સ|| વાનરેંદ્ર યસ્ય ધૃતિઃ દૃષ્ટિઃ મતિઃ દાક્ષ્યં એતાનિ ચત્વારિ તવ યથા સઃ કર્મસુ ન સીદતિ||

સતૈઃ સંભાવિતઃ પૂજ્યઃ પ્રતિપન્ન પ્રયોજનઃ||190||
જગામાકાસમાવિશ્ય પન્નગાશનવત્કપિઃ|

સ|| પૂજ્યઃ સઃ કપિઃ તૈઃ સમ્ભાવિતઃ પ્રતિપન્નપ્રયોજનઃ આકાશં આવિશ્ય પન્નગાશનવત્ જગામ||

પ્રાપ્તભૂયિષ્ટ પારસ્તુ પર્વતઃ પ્રતિલોકયન્ ||191||
યોજનાનાં શતસ્યાંતે વનરાજિં દદર્શ સઃ|

સ|| ( હનુમાન્) શતસ્ય યોજનાનામ્ અન્તે પ્રાપભૂયિષ્ઠ પારઃ સર્વતઃ પ્રતિલોકયન્ વનરાજિમ્ દદર્શ||

દદર્શ ચ પતન્નેવ વિવિધ દ્રુમભૂષિતમ્||192||
દ્વીપં શાખામૃગશ્રેષ્ઠો મલયોપવનાનિ ચ|

સ|| શાખામૃગ શ્રેષ્ઠઃ પતન્નેન વિવિધદ્રુમભૂષિતં દ્વીપં મલયોપવનાનિ ચ દદર્શ||

સાગરં સાગરાનૂપં સાગરા નૂપજાન્દ્રુમાન્ ||193||
સાગરસ્ય ચ પત્નીનાં મુખાન્યપિ વિલોકયન્|

સ|| સાગરં સાગરાનૂપં સાગરાનૂપજાન્ દ્રુમાન્ સાગરસ્ય પત્નીનાં (નદીનાં) મુખાન્યપિ વિલોકયન્ ..( કિમ્ કુર્વત?)

સ મહામેઘસંકાશં સમીક્ષ્યાત્માન માત્મવાન્||194||
નિરુંધત મિવાકાશં ચકાર મતિમાન્મતિમ્|

સ|| સઃ મહામેઘસંકાશં આકાશં નિરુંધત મિવ આત્મવાન્ સમીક્ષ્ય (હનુમાન્) મતિં ચકાર||

કાયવૃદ્ધિં પ્રવેગં ચ મમદૃષ્ટ્વૈવ રાક્ષસાઃ||195||
મયિ કૌતૂહલં કુર્યુરિતિ મેને મહાકપિઃ|

સ|| મમ કાયવૃદ્ધિં પ્રવેગં ચ દૃષ્ટ્વૈવ રાક્ષસાઃ મયિ કૌતૂહલમ્ કુર્યુઃ ઇતિ મહાકપિઃ મેને||

તતઃ શરીરં સંક્ષિપ્ય તન્મહીધરસન્નિભમ્||196||
પુનઃ પ્રકૃતિ માપેદે વીતમોહા ઇવાત્મવાન્|

સ|| તતઃ તત્ મહીધર સન્નિભમ્ તત્ શરીરં સંક્ષિપ્ય વીતમોહઃ આત્મવાનિવ પુનઃ પ્રકૃતિં આપેદે||

તદ્રૂપ મતિ સંક્ષિપ્ય હનુમાન્ પ્રકૃતૌ સ્થિતઃ||
ત્રીન્ક્રમાનિવ વિક્રમ્ય બલિવીર્યહરો હરિઃ||197||

સ|| હનુમાન્ તત્ રૂપં અતિસંક્ષિપ્ય બલિવીર્યહરઃ હરિઃ ત્રીન્ ક્રમાન્ વિક્રમ્ય ઇવ પ્રકૃતૌ સ્થિતઃ ||

સ ચારુનાનાવિધરૂપધારી
પરં સમાસાદ્ય સમુદ્ર તીરમ્|
પરૈરશક્યઃ પ્રતિપન્નરૂપઃ
સમીક્ષિતાત્મા સમવેક્ષિતાર્થઃ||198||

સ|| ચારુનાનાવિધરૂપધારી પરૈઃ અશક્યઃ સઃ પરં સમુદ્રતીરમ્ સમાસાદ્ય સમીક્ષિતાત્મા પ્રતિપન્નરૂપઃ સમવેક્ષિતાર્થઃ||

તતસ્સલંબસ્ય ગિરેઃ સમૃદ્ધે
વિચિત્ર કૂટે નિપપાત કૂટે|
સકેત કોદ્દાલકનાળિકેરે
મહાદ્રિકૂટ પ્રતિમો મહાત્મા||199||

સ|| તતઃ મહાત્રિકૂટપ્રતિમઃ સઃ મહાત્મા લમ્બસ્ય ગિરેઃ વિચિત્રકૂટે સમૃદ્ધે સકેતકોદ્દાલકનાલિકેરે પ્રતિમૌ નિપપાત કૂટે||

તતસ્તુ સંપ્રાપ્ય સમુદ્ર તીરં
સમીક્ષ્ય લંકાં ગિરિવર્યમૂર્ધ્નિ|
કપિસ્તુ તસ્મિન્ નિપપાત પર્વતે
વિધૂય રૂપં વ્યધયન્ મૃગદ્વિજાન્||200||

સ||તતઃ સમુદ્રતીરં સંપ્રાપ્ય કપિઃ તુ તસ્મિન્ પર્વતે નિપપાત મૃગદ્વિજાન્ વ્યધયન્ રૂપં વિધૂય ગિરિવર્યમૂર્ધ્નિ (સઃ) લંકાં સમીક્ષ્ય ||

સ સાગરં દાનવપન્નગાયુતમ્
બલેન વિક્રમ્ય મહોર્મિમાલિનમ્|
નિપત્ય તીરે ચ મહોદધે સ્તદા
દદર્શ લંકાં અમરાવતીમ્ ઇવ|| 201||

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે આદિકાવ્યે વાલ્મીકીયે
ચતુર્વિંશત્ સહસ્રિકાયાં સંહિતાયામ્
શ્રીમત્સુંદરકાંડે પ્રથમસ્સર્ગઃ||

 

 

 

 





 




|| Om tat sat ||