||Sundarakanda ||

|| Sarga 38||( Slokas text in Telugu )

(PS: This is a true translation of the Sanskrit epic which tends to have long descriptive sentences which are retained as they are)

||om tat sat||

సుందరకాండ.
అథ అష్టత్రింశస్సర్గః

తతః స కపిశార్దూలః తేన వాక్యేన హర్షితః|
సీతామువాచ తత్ శ్రుత్వా వాక్యం వాక్య విశారదః||1||

స|| తతః తత్ వాక్యం శ్రుత్వా తేన వాక్యేన హర్షితా వాక్య విశారదః కపిశార్దూలః సీతాం ఉవాచ||

The Best among Vanaras, eloquent in speech, having heard those words, was delighted and spoke to Sita.

యుక్తరూపం త్వయా దేవి భాషితం శుభదర్శనే|
సదృశం స్త్రీస్వభావస్య సాధ్వీనాం వినయస్య చ||2||
స్త్రీత్వం న తు సమర్థ హి సాగరం వ్యతివర్తితుమ్|
మా మధిష్ఠాయ విస్తీర్ణం శతయోజన మాయతమ్||3||
ద్వితీయం కారణం యచ్చ బ్రవీషి వినయాన్వితే|
రామాత్ అన్యస్య నార్హామి సంస్పర్శమితి జానకి||4||
ఏతత్ తే దేవి సదృశం పత్న్యాస్తస్య మహాత్మనః|
కా హ్యాన్యా త్వా మృతే దేవి బ్రూయాత్ వచన మీదృశమ్ ||5||
శ్రోష్యతే చైవ కాకుత్‍స్థః సర్వం నిరవశేషతః|
చేష్ఠితం య త్వయా దేవి భాషితం మమచాగ్రతః|| 6||

స|| హే శుభదర్శనే దేవి త్వయా భాషితం యుక్తరూపం సదృశం స్త్రీ స్వభావస్య సాద్వీనాం వినయస్య చ||మమ అధిష్ఠాయ శతయోజనం విస్తీర్ణం సాగరం వ్యతివర్తితుం స్త్రీత్వం న సమర్థం హి ||హే జానకీ వినయాన్వితే ద్వితీయం కారణం యత్ బ్రవీషి రామాత్ అన్యస్య సంస్పర్శం న అర్హామి ఇతి తత్ || దేవి ! ఏతత మహాత్మనః పత్న్యాః తస్య సదృశం | త్వం ఋతే అన్యాః కాః ఈదృశం వచనం బ్రూయాత్ ||కాకుత్‍స్థః సర్వం దేవి త్వయా యత్ చేష్టితం మమాగ్రతః భాషితం చ సర్వం నిరవశేషతః శ్రోష్యతే||

Oh Devi , whose appearance is auspicious, What you said is proper , and is appropriate for a woman's nature, and the nature of a virtuous woman. Climbing up on my back and to cross hundred Yojana wide ocean is not possible for a woman. Oh Janaki imbued with humility the second reason which you told is that other than Rama you cannot touch another person. Oh Devi ! This is appropriate for the wife of the great soul. Other than you who else can say such words. Oh Devi ! What ever you have done or said in front of me will be heard by the scion of Kakutstha.

కారణైర్బహుభిర్దేవి రామప్రియ చికీర్షయా|
స్నేహప్రస్కన్న మనసా మయైతత్ సముదీరితమ్||7||
లంకాయా దుష్ప్రవేశత్వాత్ దుస్తరత్వాన్మహోదధే|
సామర్థ్యాత్ అత్మనశ్చైవ మయైతత్ సముదీరితమ్||8||
ఇఛ్ఛామి త్వాం సమానేతుం అద్యైవ రఘుబంధునా|
గురుస్నేహేన భక్త్యా చ నాన్యథైతత్ ఉదాహృతమ్||9||
యది నోత్సహసే యాతుం మయా సార్థ మనిందితే|
అబ్జిజ్ఞానం ప్రయచ్ఛ త్వం జానీయాత్ రాఘవో హి తత్||10||

స|| దేవి బహుభిః కారణైః రామప్రియచికీర్షయా స్నేహప్రస్కన్న మనసా మయా ఏతత్ సముదీరితం ||లంకాయా దుష్ప్రవేశత్వాత్ మహోదధేః దుస్తరత్వాత్ ఆత్మనః సామర్థ్యాశ్చైవ మయా ఏతత్ సముదీరితం||గురుస్నేహేన భక్త్యాచ త్వాం రఘుబంధునా అద్యైవ సమానేతుం ఏతత్ ( కథితం) న అన్యథా ఉదాహృతం|| అనిందితే మమసార్థం యాతుం న ఉత్సహే యది తతః యత్ రాఘవః జానీయాత్ (తత్) అభిజ్ఞానం త్వం ప్రయచ్ఛ||

' Oh Devi with many reasons with a mind sprinkled with love, desiring to please Rama, I have said those words. The difficulty of entering Lanka, difficulty of crossing the ocean , and my own capability made me tell you this. Out of love and devotion for my master, to unite you with the scion of Raghu today itself, I said those words and not otherwise. Oh Blameless lady ! If you do not like to go along with me then give me a token of remembrance that Raghava knows.'

ఏవముక్తా హనుమతా సీతా సురసుతోపమా|
ఉవాచ వచనం మందం భాష్పప్రగ్రథితాక్షరమ్||11||
ఇదం శ్రేష్ఠం అభిజ్ఞానం బ్రూయాస్త్వంతు మమ ప్రియమ్|

స|| ఏవం ఉక్తా హనుమతా సురసోపమా సీతా భాష్ప ప్రగరథితాక్షరం వచనం మందం ఉవాచ||త్వం ఇదం శ్రేష్ఠం మమ ప్రియం అభిజ్ఞానం బ్రూయాస్తు |

Being told thus by Hanuman, Sita resembling a gods daughter, spoke in a low tone with words choked with tears. " This best token of remembrance you may tell my dear one."

శైలస్య చిత్రకూటస్య పాదే పూర్వోత్తరే పురా||12||
తాపసాశ్రమవాసిన్యాః ప్రాజ్యమూలఫలోదకే|
తస్మిన్ సిద్ధాశ్రమే దేశే మందాకిన్యా హ్యదూరతః||13||
తస్యోపవనషండేషు నానాపుష్పసుగంధిషు|
విహృత్య సలిలక్లిన్నా తవాంకే సముపావిశమ్||14||

స|| పురా పూర్వోత్తరే శైలస్య చిత్రకూటస్య పాదే ప్రాజ్ఞమూలఫలోదకే తస్మిన్ సిద్ధాశ్రమే దేశే మందాకిన్యాం అదూరతః తాపసాశ్రమవాసిన్యాః మః|| తస్య ఉపవనసండేషు నానాపుష్పసుగంధిషి సలిలక్లిన్నా విహృత్య తవాంకే సముపావిశం||

' Earlier in the northeast part of Chitrakuta mountain, there is a Siddhasrama at its foot, not too far from river Mandakini, where we were living in the ascetics hermitages. In those gardens with variety of fragrant flowers after sporting in the waters I was resting in your lap.

తతో మాంస సమాయుక్తో వాయసః పర్యతుండయత్|
త మహం లోష్టముద్యమ్య వారయామి స్మ వాయసమ్||15||
దారయన్ స చ మాం కాకః తత్రైవ పరిలీయతే|
న చాప్యుపారమన్ మాంసాత్ భక్షార్థి బలిభోజనః||16||
ఉత్కర్షానాం చ రశనాం క్రుద్ధాయాం మయి పక్షిణి|
స్త్రస్యమానే చ వసనే తతో దృష్ట్వా త్వయా హ్యహమ్||17||

స|| తతః మాంససమాయుక్తః వాయసః పర్యతుండయత్ | అహం లోష్టం ఉద్యమ్య తం వాయసం వారయామి స్మ|| సః కాకః మామ్ దారయన్ తత్రైవ పరిలీయతే | భక్ష్యార్థి బలిభోజనః మాంసాత్ న ఉపరిమత్ చ అపి ||మయి పక్షిణి కృద్ధాయామ్ వసనే స్త్రస్యమానే చ రశనామ్ ఉత్కర్షన్యాం చ తతః త్వయా అహం దృష్టా||

' Then a crow came with meat, went round and was pecking with its beak. I took a piece of earth and was warding him off. That crow while pecking at me waited there only hungry for food being a eater of offerings, without not giving up the flesh. Angry with the bird I was seen by you while I was pulling up my waist string as the cloth was slipping '.

త్వయాపsహసితా చాహం క్రుద్ధా సంలజ్జితా తదా|
భక్షగృధ్నేన కాకేన దారితా త్వాముపాగతా||18||
అసీనస్య చ తే శ్రాంతా పునరుత్సంగమావిశమ్|
క్రుధ్యంతీ చ ప్రహృష్టేన త్వయాsహం పరిసాంత్వితా||19||
భాష్పపూర్ణ ముఖీ మందం చక్షుషీ పరిమార్జతీ|
లక్షితాsహం త్వయా నాథ వాయసేన ప్రకోపితా||20||

స|| తదా క్రుద్ధా అహం అపహసితా | సంలజ్జితా భక్షగృధ్నేన కాకేన దారితా త్వాం ఉపాగతా ||శ్రాంతా ఆసీనస్య ఉత్సాంగం పునః ఆవిశం| కృధ్యంతి అహం ప్రహృష్టేన త్వయా పరిసాంత్వితా ||హే నాథ వాయసేన ప్రకోపితా బాష్పపూర్ణముఖీ మందం చక్షుషీ పరిమార్జతీ అహం త్వయా లక్షితా||

' I was angry at being laughed at. Embarrassed and torn by the voracious bird, I sought you. Exhausted , I sat on your lap again. Being angry I was happily pacified by you again. Oh Lord angered by the crow, face filled with tears, slowly wiping them I was noticed by you' .

పరిశ్రమాత్ ప్రసుప్తాచ రాఘవాంకేsప్యహం చిరమ్|
పర్యాయేణ ప్రసుప్తశ్చ మమాంకే భరతాగ్రజః||21||
స తత్ర పునరే వాథ వాయసః సముపాగమత్|
తతః సుప్త ప్రబుద్ధాం మాం రామస్యాంకాత్ సముత్థితమ్||22||
వాయసః సహసాగమ్య విదదార స్తనాంతరే|
పునః పునరథోత్పత్య విదదార స మాం భృశమ్||23||

స|| అహం అపి పరిశ్రమాత్ రాఘవాంకే చిరం ప్రసుప్తా చ | పర్యాయేణ భరతాగ్రజః మమ అంకే ప్రసుప్తః||అథ స వాయసః పునరేవ తత్ర సముపాగమత్ | తతః సః వాయసః సహసా ఆగమ్య సుప్తప్రబుద్ధాం రామస్య అంకాత్ సముత్థితాం మామ్ స్తనాంతరే విదదార| అథ పునః ఉత్పత్య మాం భృశం విదదార ||

' Due to exhaustion I too slept slept in the lap of Raghava. In turn the Bharata's elder slept in my lap. Then that crow again came back to that place. That crow came quickly clawed between my breasts as I woke up from Rama's lap. Then the crow flying in again repeatedly clawed at me'.

తతః సముత్‍క్షితో రామో ముక్తైః శోణితబిందుభిః|
వాయసేన తతస్తేన బలవత్ క్లిశ్యమానయా||24||
స మయా బోధితః శ్రీమాన్ సుఖసంతప్తః పరంతపః|
స మాం దృష్ట్వా మహాబాహుర్వితున్నాం స్తనయోః తదా||25||
అశీవిష ఇవ క్రుద్ధః శ్వసన్ వాక్య మభాషత|

స|| తతః రామః ముక్తైః శోణిత బిందుభిః సముక్షితః | తతః తేన వాయసేన బలవత్ క్లిస్యమానయా మయా శ్రీమాన్ పరంతపః సుఖసుప్తః సః బోధితః||మహాబాహుః సః తదా స్తనయోః విత్రున్నాం మాం దృష్ట్వా కృద్ధః ఆశీవిషైవ శ్వసన్ వాక్యం అభాషత||

'Then the happily sleeping Illustrious scorcher of foes was awakened by the dripping drops of blood. Rama saw me being forcibly tormented by the crow. The Rama of powerful arms , seeing me wounded in the breasts, angered, hissing like a serpent spoke these words'.

కేన తే నాగ నాసోరు విక్షతం వై స్తనాంతరమ్||26||
కః క్రీడతి స రోషేణ పంచ వక్త్రేణ భోగినా|
వీక్షమాణః తతః తం వై వాయసం సముదైక్షత||27||
నఖైః సరుధిరైః తీక్ష్‍ణైర్మామేవాభిముఖం స్థితమ్|
పుత్రః కిల స శక్రస్య వాయసః పతతాం వరః||28||
ధరాంతరగతః శీఘ్రం పవనస్య గతౌ సమః|

స|| నాగనాసోరు సీతా స్తనాంతరం కేన విక్షతం వై సరోషేణ పంచవక్త్రేణ భోగినా కః క్రీడతి|| తతః వీక్షమాణః సరుధిరైః తీక్షణైః నఖైః మామేవ అభిముఖం స్థితం తం వాయసం సముదేక్షత వై||పతతాం వరః సః వాయసః శక్రస్య పుత్రః కిల ధరాంతరగతః శీఘ్రం గతౌ పవనస్య సమః||

"Oh Lady whose thighs shine like elephant trunk ! by whom is your breast wounded ? Who is sporting with five hooded snake? Then looking around he saw the crow standing with blood stained nails, facing me only. Eminent among birds that crow is said to be the son of Indra, He covered long distance in one movement with speed of wind god '.

తతః తస్మిన్ మహాబాహుః కోపసంవర్తితేక్షణః||29||
వాయసే కృతవాన్ క్రూరాం మతిం మతిమతాం వరః|
స దర్భం సంస్తరాత్ గృహ్య బ్రాహ్మేణాస్త్రేణ యోజయత్||30||
స దీప్త ఇవ కాలాగ్నిర్జజ్వాలాభిముఖో ద్విజమ్|
స తం ప్రదీప్తం చిక్షేప దర్భం తం వాయసం ప్రతి||31||
తతః తం వాయసం దర్భస్సోంబరేనుజగామ హ|

స|| తతః మతిమతాం వరః మహాబాహుః కోపసంవర్తితేక్షణః తస్మిన్ వాయసే క్రూరాం మతిం కృతవాన్ ||సః సంస్తరాత్ దర్భం గృహ్య బ్రాహ్మేణ అస్త్రేణ యోజయత్ | సః దీప్తః కాలాగ్నిరివ ద్విజం అభిముఖః జజ్వాల|| సః ప్రదీప్తం తం దర్భం తం వాయసం ప్రతి చిక్షేప | తతః సః దర్భః తం వాయసం అంబరే అనుజగామ హ||

' Then the best among the wise, with powerful arms, with eyes rolling in anger, made up his mind about the cruel crow. Then taking out a blade of grass from the Dharbha mat, he invoked the weapon of Brahma. It blazed like the fire at the time of dissolution, glowed towards the bird. He then threw the glowing Darbha towards the crow. Then that Darbha followed the crow across the skies' .

అనుశ్రుష్టః తదా కాకో జగామ వివిధాం గతిమ్||32||
లోకకామ ఇమం లోకం సర్వం వై విచచార హ|
స పిత్రా చ పరిత్యక్తః సురైశ్చ సమహర్షిభిః||33||
త్రీన్ లోకాన్ సంపరిక్రమ్య తమేవ శరణం గతః|
స నిపతితం భూమౌ శరణ్యః శరణాగతమ్||34||
వధార్హమపి కాకుత్‍స్థః కృపయా పర్యపాలయత్|

స|| తదా కాకః అనుశ్రుష్టః వివిధం గతిం జగామ | లోకకామః ఇమం సర్వం లోకం విచచార హ||సః త్రీన్ లోకాన్ సంపరిక్రమ్య పిత్రా చ సమహర్షిభీ సురైశ్చ పరిత్యక్తః తమేవ శరణం గతః ||శరణ్యః స కాకుత్‍స్థః శరణాగతం భూమౌ నిపతితాం తం వధార్హం అపి కృపయా పర్యపాలయత్||

' Then the crow being thus followed went to many places. Desiring safety he went around the whole universe. He having gone around the three worlds, rejected by his father, the sages and all the gods too, came back to seek your protection. That Kakutstha, the saviour who saves those who seek refuge, saved the crow fallen on the ground seeking refuge even through it deserves to be killed'.

పరిద్యూనం విషణ్ణం చ స త మాయాంతం అబ్రవీత్|
మోఘం కర్తుం న శక్యం తు బ్రాహ్మమస్త్రం తదుచ్యతామ్||36||
హినస్తు దక్షిణాక్షి త్వచ్ఛర ఇత్యథ సోబ్రవీత్|
తతః తస్యాక్షి కాకస్య హినస్తి స్మ స దక్షిణమ్||
దత్వా స దక్షిణం నేత్రం ప్రాణేభ్యః పరిరక్షితం||37||
స రామాయా నమస్కృత్వా రాజ్ఞే దశరథాయ చ|
విసృష్టేన వీరేణ ప్రతిపేదే స్వమాలయమ్||38||

స|| సః పరిద్యూనం విషణ్ణం ఆయాంతం తం అబ్రవీత్ | బ్రహ్మం అస్త్రం మోఘం కర్తుం న శక్యం తు | తత్ ఉచ్యతామ్||అథ సః అబ్రవీత్ త్వత్ శరః దక్షినాక్షి హినస్తు ఇతి | తతః సః తస్య కాకస్య దక్షిణం అక్షి హినస్తి స్మ| సః దక్షిణమ్ దత్వా ప్రాణేభ్యః పరిరక్షితః ||సః రామాయ నమస్కృత్వా రాజ్ఞే దశరథాయ తేన వీరేణ విశృష్టః చ స్వం ఆలయమ్ ప్రతిపేదే|

' Rama spoke to the one who reached him, who is pained and despondent. "The weapon of Brahma cannot be in vain. That you tell me". Then he said "your arrow may blind the right eye". Then that crow's right eye is blinded. He gave his right eye and saved his own life. He having paid obeisance to Rama and the king Dasaratha, permitted to leave, then went back to his abode.

మత్కృతే కాకమాత్రేతు బ్రహ్మాస్త్రం సముదీరితమ్|
కస్మాద్యోమా హరేత్ త్వత్తః క్షమసే తం మహీపతే||39||
స కురుష్వ మహోత్సాహః కృపాం మయి నరర్షభ|
త్వయా నాథవతీ నాథ హ్యనాథా ఇవ దృశ్యతే||40||

స|| మహీపతే మత్కృతే కాకమాత్రే బ్రహ్మాస్త్రం సముదీరితం త్వత్తః మాం యః అహరన్ తం కస్మాత్ క్షమసే||నరర్షభ సః మహోత్సాహః మయి కృపాం కురుష్వ| నాథ త్వయా నాథవతీ అనాథా ఇవ దృశ్యతే||

' Oh King ! For my sake, weapon of Brahma was released on the crow. Why are you excusing him who abducted me. Oh Bull among men ! Let him with great love show compassion on me. Oh Lord your dependent appears like an orphan '.

అనృశంస్యం పరో ధర్మః త్వత్త ఏవ మయా శ్రుతః|
జానామి త్వాం మహావీర్యం మహోత్సాహం మహాబలమ్||41||
అపారపార మక్షోభ్యం గాంభీర్యాత్ సాగరోపమమ్|
భర్తారం ససముద్రాయా ధరణ్యా వాసవోపమమ్||42||

స||అనృశంస్యం పరః ధర్మః మయా త్వత్తః ఏవ శ్రుతః | త్వం మహావీర్యం మహోత్సాహం మహాబలం అపరాపరం అక్షోభ్యం గంభీర్యాత్ సాగరోపమం సముద్రాయాః ధరణ్యాః భర్తారం వాసవోపమం జానామి ||

' Kindness, supreme , righteousness was heard by me from you only. You are heroic, vigorous, boundless, never to be stirred, deep like an ocean , lord of the earth and sea, equal to Vasava'.

ఏవమస్త్రవిదాం శ్రేష్ఠః సత్వవాన్ బలవానపి|
కిమర్థం అస్త్రం రక్షస్సు న యోజయతి రాఘవః||43||
న నాగ నాపి గంధర్వా నాసురా న మరుద్గణాః||44||
రామస్య సమరే వేగం శక్తాః ప్రతిసమాధితుమ్|
తస్య వీర్యవతః కశ్చిత్ యద్యస్తి మయి సంభ్రమః||45||
కిమర్థం న శరైః తీక్ష్‍ణైః క్షయం నయతి రాక్షసాన్|

స|| రాఘవ ఏవం అస్త్రవిదాం శ్రేష్ఠః సత్యవాన్ బలవాన్ అపి రక్షస్సు అస్త్రం కిమర్థం న యోజసి||సమరే రామస్యవేగం ప్రతిసమాధితుం న నాగాః న గంధర్వా న సురాః న మరుద్గణాః అపి శక్తాః ||వీర్యవతః తస్య మయి కశ్చిత్ సంభ్రమః అస్తి యది తతః తీక్ష్‍ణైః బాణైః రాక్షసాన్ కిమర్థం క్షయం న నయతి||

' Oh Raghava ! Being the best of users of weapons, truthful and powerful, why are you not using the weapons against the Rakshasas. Neither Nagas, Gandharvas, Suras, Maruts are capable of matching the speed of Rama to hit back in a battle. If the hero of great discipline has even a little anxiety about me then with sharp arrows why not destroy the Rakshasas'.

భ్రాతురాదేశమాదాయ లక్ష్మణోవా పరంతపః||46||
కస్య హేతోర్నమాం వీరం పరిత్రాతి మహాబలః|
యది తౌ పురుషవ్యాఘ్రౌ వాయ్వగ్నిసమ తేజసౌ||47||
సురాణామపి దుర్దర్షౌ కిమర్థం మాముపేక్షతః|
మమైవ దుష్కృతం కించిన్మహదస్తి న సంశయః||48||
సమర్థా వ పి తౌ యన్మాం నావేక్షేతే పరంతపౌ|

స|| పరంతపః మహాబలః వీరః లక్ష్మణో వా భ్రాతుః ఆదేశం ఆదాయా కస్యహేతోః మామ్ న పరిత్రాతి || వాయ్వగ్నిసమతేజసౌ పురుషవ్యాఘ్రౌ తౌ సురాణాం దుర్ధర్షౌ యది అపి మాం కిమర్థం ఉపేక్షతః||మమైవ మహత్ కించిత్ దుష్కృతం అస్తి |సంశయః న | యత్ సమర్థావపి పరంతపౌ తౌ మామ్ న ఆవేక్షేతే||

' The scorcher of enemies, powerful warrior Lakshmana, for what reason he is not coming to my rescue taking order from his brother. The two tigers among men, resembling fire and wind , unassailable even for gods, why are they disregarding me. Some great sin has been committed by me. There is no doubt. Although capable scorcher of enemies, they are not delivering me ( from my troubles)

వైదేహ్యా వచనం శ్రుత్వా కరుణం సాశ్రుభాషితమ్||49||
అథాబ్రవీన్మహాతేజా హనుమాన్మారుతాత్మజః|

స|| అథ మహాతేజా మారుతాత్మజః హనుమాన్ వైదేహ్యాః సాశ్రుభాషితం కరుణం వచనం శ్రుత్వా అబ్రవీత్ ||

Then the powerful son of wind god, Hanuman hearing those piteous words spoken by Sita with tears, spoke in reply.

త్వచ్ఛోకవిముఖో రామో దేవి సత్యేన తే శపే||50||
రామే దుఃఖాభిపన్నే చ లక్ష్మణః పరితప్యతే|
కథంచిత్ భవతీ దృష్టా న కాలః పరిశోచితుమ్||51||
ఇమం ముహూర్తం దుఃఖానాం ద్రక్ష్యస్యంతమనిందితే|
తావుభౌ పురుషవ్యాఘ్రౌ రాజపుత్రౌ మహాబలౌ||52||
త్వద్దర్శన కృతోత్సాహౌ లంకాం భస్మీకరిష్యతః|
హత్వా చ సమరే క్రూరం రావణం స బాంధవమ్||53||
రాఘవస్త్వాం విశాలాక్షి నేష్యతి స్వాం పురీం ప్రతి|

స|| దేవి రామః త్వత్ శోకవిముఖః | సత్యేన తే శపే |రామే దుఃఖాభిపన్నే లక్ష్మణః పరితప్యతే ||కథంచిత్ భవతీ దృష్ట్వా పరిదేవితుం కాలః న| అనిందితే ఇమం ముహూర్తం దుఃఖానాం అంతం ద్రక్ష్యసి||పురుషవ్యాఘ్రౌ మహాబలౌ త్వత్ దర్శన కృతోత్సాహౌ ఉభౌ తౌ రాజపుత్రౌ లంకాం భస్మీకరిష్యతః||విశాలాక్షీ రాఘవః సహబాంధవం కౄరం రావణం హత్వా స్వాం పురీం ప్రతి త్వాం నేష్యతి ||

' Oh Devi ! Rama is averse to you being in sorrow. I vouch for the truth. Rama being immersed in sorrow, Lakshmana wails. Now that some how you having been found, this not time for sorrowing. Oh Blameless lady ! This moment you are seeing the end of your sorrows. The two tigers among men, powerful are anxious for seeing you. The two princes will reduce the Lanka to ashes. Oh Wide eyed lady ! Raghava along with his relatives after killing evil Ravana, will take you to his city'.

బ్రూహి యద్రాఘవో వాచ్యో లక్ష్మణశ్చ మహాబలః||54||
సుగ్రీవో వాపి తేజస్వీ హరయోsపి సమాగతః|
ఇత్యుక్తవతి తస్మింశ్చ సీతా సురసుతోపమా||55||
ఉవాచ శోక సంతప్తా హనూమంతం ప్లవంగమమ్|

స|| రాఘవః యత్ వాచ్యః మహాబలః లక్ష్మణశ్చ తేజస్వీ సుగ్రీవో అపి సమాగతాః హరయో అపి బ్రూహి||తస్మిన్ ఇత్యుక్తవతి సురసుతోపమా సీతా శోక సంతప్తా ప్లవంగమం హనుమంతం ఉవాచ||

' Tell me the those words for mighty Raghava, the powerful Lakshmana, the brilliant Sugriva and all other Vanaras gathered there'. Thus asked, Sita who is like a divine lady, immersed in sorrow , spoke to Hanuman the best among fliers.

కౌసల్యా లోకభర్తారం సుషువే యం మనస్వినీ||56||
తం మమార్థే సుఖమ్ పృఛ్చ శిరసా చాభివాదయ|
స్రజశ్చ సర్వరత్నాని ప్రియాయాశ్చ వరాంగనా||57||
ఇశ్వర్యం చ విశాలాయాం పృథివ్యాం అపి దుర్లభమ్|
పితరం మాతరం చైవ సమ్మాన్యాభిప్రసాద్యచ||58||
అనుప్రవ్రజితో రామం సుమిత్రా యేన సుప్రజాః|

స|| లోకభర్తారం యం మనస్వినీ కౌసల్యా సుషువే తం మదర్థం సుఖం పృచ్ఛ శిరసా అభివాదయ చ ||యేన సుమిత్రా సుప్రజాః స్రజశ్చ సర్వరత్నాని ప్రియాః యాః వరాంగన్యాః విశాలాయాం పృథివ్యాం దుర్లభం ఇశ్వర్యే చాపి పితరం మాతరం చాపి సమ్మాన్య అభి ప్రసాద్య చ రామం అనుప్రవ్రాజితః||

' For my sake bowing the head, ask the well being of him, who is the lord of the worlds whom Kausalya bore. Lakshmana, the son of Sumitra who gave up all riches garlands, his dear wife , the best of women , the vast kingdom which is most difficult to obtain and also prosperity , who having respected his father and mother, was pleased to adopt the ascetic life and accompanied Rama.

అనుకూల్యేన ధర్మాత్మా త్యక్త్వా సుఖమనుత్తమమ్||59||
అనుగచ్ఛతి కాకుత్‍స్థం భ్రాతరం పాలయన్ వనే|
సింహస్కంధో మహాబాహుః మనస్వీ ప్రియదర్శనః||60||
పితృవత్ వర్తతే రామే మాతృన్మాం సమాచరన్|
హ్రియమాణాం తదా వీరో న తు మాం వేద లక్ష్మణః||61||
వృద్ధోపసేవీ లక్ష్మీవాన్ శక్తోన బహుభాషితా|
రాజపుత్త్రః ప్రియశ్రేష్ఠః సదృశః శ్వసురస్యమే||62||

స||ధర్మాత్మా అనుత్తమం సుఖం త్యక్త్వా భ్రాతరం కాకుత్‍స్థం వనే ఆనుకూల్యేన పాలయన్ అనుగచ్ఛతి||సింహస్కంధః మహాబాహుః మనస్వి ప్రియదర్శనః మామ్ మాత్రువత్ సమాచరన్ రామే పిత్రువత్ వర్తతే||వీరః లక్ష్మణః తదా మామ్ హ్రియమాణం న వేద వృద్ధోపసేవీ లక్ష్మీవాన్ శక్తః న బహుభాషితా మే శ్వశురస్య సదృశః ప్రియః శ్రేష్ఠః రాజపుత్రః||

' Great, righteous Lakshmana who had given up his pleasures and followed his brother into the forest in order to be able to serve him, Lakshmana who is lion shouldered, with powerful arms, high souled, handsome , who treats Rama as his father and treats me like his mother. Heroic Lakshmana who did not know when I was being carried away, who serves elders, prosperous, energetic reserved in his speech like my father in law, is dear to Rama,

మమ ప్రియతరో నిత్యం భ్రాతా రామస్య లక్ష్మణః|
నియుక్తో ధురి యస్యాం తు తాముద్వహతి వీర్యవాన్||63||
యం దృష్ట్వా రాఘవో నైవ వృత్తం ఆర్యమనుస్మరేత్|
స మమార్థాయ కుశలం వక్తవ్యో వచనాన్మమ||64||

స|| రామస్య భ్రాతా లక్ష్మణః నిత్యం మమ ప్రియతరః వీర్యవాన్ యస్యాం ధురి నియుక్తః తాం ఉద్వహతి||యం దృష్ట్వా రాఘవః వృత్తం ఆర్యం న అనుస్మరేత్ సః మమ ఆర్థాయ మమ వచనాత్ కుశలం వక్తవ్యః||

Rama's brother who is always dear to me, the heroic Lakshmana who will discharge what ever task assigned to him, seeing whom for support, Rama does not miss the noble one , for my sake with my words enquire about his welfare.

మృదుర్నిత్యం శుచిర్దక్షః ప్రియో రామస్య లక్ష్మణః|
యథా హి వానరశ్రేష్ఠ దుఃఖక్షయకరో భవేత్||65||
త్వమస్మిన్ కార్యనిర్యోగే ప్రమాణం హరిసత్తమ||

స|| వానరశ్రేష్ఠః హరిసత్తమః మృదుః నిత్యం శుచిః దక్షః రామస్య ప్రియః లక్ష్మణః యథా దుఃఖక్షయకరో భవేత్ అస్మిన్ కార్యనియోగే త్వం ప్రమాణం||

' Oh best of Vanaras act in such a manner that Lakshmana who is soft, pure, competent and dear to Rama, can mitigate my suffering. You are a competent in accomplishing this task'.

రాఘవః త్వత్సమారంభాన్మయి యత్నపరో భవేత్||66||
ఇదం బ్రూయాశ్చ మే నాథం శూరం రామం పునః పునః|
జీవితం ధారయిష్యామి మాసం దశరథాత్మజ||67||
ఊర్ధ్వం మాసాన్న జీవేయం సత్యే నాహం బ్రవీమి తే|
రావణే నోపరుద్ధాం మాం నికృత్యా పాపకర్మణా||68||
త్రాతుమర్హసి వీర త్వం పాతాళాదివ కౌశికీమ్|

స|| రాఘవః త్వత్ సమారంభాత్ మయి యత్నపరః భవేత్ మే నాథం శూరం రామం పునః పునః ఇదం బ్రూయాః||దశరథాత్మజ మాసం జీవితం ధారయిష్యామి | మాసాత్ ఊర్ధ్వం న జీవేయం| అహం సత్యేన తే బ్రవీమి||వీర పాపకర్మణా రావణేన నికృత్య ఉపరుద్ధాం మాం త్వం పాతాళాత్ కౌశికీం ఇవ త్రాతుమ్ అర్హసి||

' By your efforts alone Raghava will try for my release. You tell these words to my husband powerful Rama again and again. "Oh Son of Dasaratha I will live for one more month. Beyond this month I will not live. I am telling you the truth. Oh Hero ! From the insulting imprisonment by Ravana you can rescue me like Kausika was rescued from the underworld".

తతో వస్త్రగతం ముక్త్వా దివ్యం చూడామణిం శుభమ్||69||
ప్రదేయో రాఘవాయేతి సీతా హనుమతే దదౌ|
ప్రతిగృహ్య తతో వీరో మణిరత్నమనుత్తమమ్||70||
అంగుళ్యా యోజయామాస న హ్యస్య ప్రాభవద్భుజః|

స|| తతః సీతా వస్త్రగతం శుభం దివ్యం చూడామణిం ముక్త్వా రాఘవాయ ప్రదేయః ఇతి హనుమతే దదౌ||తత్ః వీరః అనుత్తమం మణిరత్నం ప్రతిగుహ్య అంగుల్యా యోజయామాస అస్య భుజః న ప్రాభవత్ హి||

' Then Sita took out the divine Chudamani tied up in her clothes and gave it to Hanuman to be given to Rama. Then the hero Hanuman taking the excellent jewel placed it on his finger as it was not fitting his arm'.

మణిరత్నం కపివరః ప్రతిగృహ్యsభివాద్య చ||71||
సీతాం ప్రదక్షిణం కృత్వా ప్రణతః పార్శ్వతః స్థితః|
హర్షేణ మహతా యుక్తః సీతా దర్శనజేన సః||72||
హృదయేన గతో రామం శరీరేణ తు విష్ఠితః||73||

స|| కపిప్రవీరః మణిరత్నం ప్రతిగుహ్య సీతాం అభివాద్య చ ప్రదక్షిణం కృత్వా ప్రణతః పార్శ్వతః స్థితః||సః సీతాదర్శనజేన మహతా హర్షేణ యుక్తః హృదయేన రామం గతః శరీరేణ తు విష్ఠితః||

' Then the best of Vanaras, taking the jewel bowing to Sita, circumambulating her, stood next to her. He, delighted by having seen Sita, stood there physically, but reached Rama in his heart.

మణివరముపగృహ్య మహార్హం జనకనృపాత్మజయా ధృతం ప్రభావాత్|
గిరిరివ పవనావధూతముక్తః సుఖితమనాః ప్రతిసంక్రమం ప్రపేదే||74||

స|| మహార్హం జనకనృపాత్మజయా ధృతం తం మణివరం ఉపగృహ్య ప్రభావాత్ పవనావధూతముక్తః గిరిరివ సుఖితమనాః ప్రతిసంక్రమం ప్రపేదే||

Having received the most precious jewel from the daughter of Janaka, Hanuman prepared to return like a mountain released from the impact of wind, very much pleased.

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే వాల్మీకీయే
చతుర్వింశత్ సహస్రికాయాం సంహితాయామ్
శ్రీమత్సుందరకాండే అష్టత్రింశస్సర్గః ||

Thus ends the Sarga thirty eight of Sundarakanda in Ramayana the first ever poem composed in Sanskrit by the first poet sage Valmiki.