||Sundarakanda ||

|| Sarga 46||( Slokas in Gujarati )

 

Sanskrit Sloka text in Devanagari, Gujarati, Kannada, Telugu , and English

||om tat sat||

સુંદરકાંડ.
અથ ષટ્ચત્ત્વારિંશસ્સર્ગઃ||

હતાન્ મંત્રિસુતાન્ બુદ્ધ્વા વાનરેણ મહાત્મના|
રાવણઃ સંવૃતાકારઃ ચકાર મતિમુત્તમામ્||1||

સ|| મહાત્મના વાનરેણ મંત્રિસુતાન્ હતાન્ (ઇતિ) બુદ્ધ્વા રાવણઃ સંવૃતાકારઃ ઉત્તમામ્ મતિં ચકાર||

Ravana knowing that the minister's sons have been killed by the great Vanara, concealing his agony , applied his mind.

સ વિરૂપાક્ષયૂપાક્ષૌ દુર્ધરં ચૈવ રાક્ષસમ્ |
પ્રઘસં ભાસકર્ણં ચ પંચ સેનાગ્ર નાયકાન્||2||
સંદિદેશ દશગ્રીવો વીરાન્નયવિશારદાન્ |
હનુમદ્ગ્રહણા વ્યગ્રાન્ વાયુવેગસમાન્યુધિ||3||

સ|| સઃ દશગ્રીવઃ વીરાન્ નયવિશારદાન્ રાક્ષસાં વિરૂપાક્ષ યુપાક્ષૌ પ્રઘસં ભાસકર્ણં ચ દુર્ધરં ચ પંચસેનાગ્રનાયકાન્ યુધિ વાયુવેગ સમાન્ હનુમાન્ ગ્રહણાવ્યગ્રાન્ સંદિદેશ||

The Ten-headed one commanded the five army generals Virupaksha, Yupaksha, Praghasa, Bhasakarna and Durdhara who are warriors skilled in statecraft, to capture in the battle Hanuman who equals wind god in speed

યાત સેનાગ્રગાઃ સર્વે મહાબલપરિગ્રહાઃ|
સવાજિરથમાતંગાઃ સ કપિઃ શાસ્યતામિતિ||4||
યતૈશ્ચ ખલુ ભાવ્યં સ્યાત્તમાસાદ્ય વનાલયમ્|
કર્મ ચાપિ સમાધેયં દેશકાલવિરોધિનમ્||5||
ન હ્યહં તં કપિં મન્યે કર્મણા પ્રતિતર્કયન્|
સર્વધા તન્મહદ્ભૂતં મહાબલપરિગ્રહમ્||6||

સ|| સેનાગ્રગાઃ સર્વે મહાબલપરિગ્રહાઃ સવાજિરથમાતંગાઃ સ કપિઃ શાસ્યતાં ઇતિ ||તં વનાલયં આસાદ્ય યત્નૈઃ ચ ભાવ્યં દેશકાલવિરોધિનં કર્મચાપિ સમાધેયં|| અહં કર્મણા પ્રતિતર્કયન્ તં કપિં ન મન્યે | સર્વથા મહત્ ભૂતં મહાબલપરિગ્રહં ||

"Oh Army Generals ! All of you accompanied by large army along with horses, elephants, and chariots punish the Vanara. Approaching the forest dweller, he should be engaged with all efforts which are not against the time and place and even actions done by him. Judging by the actions, I do not think he is a Vanara. That great being is endowed with great strength".

ભવેદિંદ્રેણ વા સૃષ્ટમસ્મદર્થં તપોબલાત્|
સનાગયક્ષગંધર્વા દેવાસુરમહર્ષયઃ||7||
યુષ્માભિ સ્સહિતૈઃ સર્વેર્મયા સહ વિનિર્જિતાઃ|
તૈરવશ્યં વિધાતવ્યં વ્યળીકં કિંચિદેવ નઃ||8||
તદેવ નાત્ર સંદેહઃ પ્રસહ્યા પરિગૃહ્યતામ્|
નાવમાન્યો ભવદ્ભિશ્ચ હરિર્ધીરપરાક્રમઃ||9||

સ|| અસ્મદર્થં તપોબલાત્ ઇંદ્રેણ સ નાગયક્ષ ગંધર્વા દેવાસુર મહર્ષયઃ સૃષ્ઠં વા||યુષ્માભિઃ સહ તૈઃ સર્વૈઃ મયા વિનિર્જિતાઃ| અવશ્યં તૈઃ કિંચિદેવ વ્યળીકં વિધાતવ્યં || તદેવ અત્ર સંદેહઃ ન | પ્રસહ્ય પરિગૃહ્યતાં | ધીરપરિક્રમઃ હરિઃ ભવદ્ભિઃ ન અવમાન્યઃ ચ||

' For us he might have been created by Indra along with Naga Yaksha Gandharva Devas or asuras or Maharshis. With your help I have defeated them all. Certainly even a little harm should be done. There is no doubt. He may be captured with force.The warrior of heroic strength should not be insulted '.

દૃષ્ટા હિ હરયઃ પૂર્વં મયા વિપુલવિક્રમાઃ|
વાલી ચ સહ સુગ્રીવો જાંબવંશ્ચ મહાબલઃ||10||
નીલઃ સેનાપતિશ્ચૈવ યે ચાન્યે દ્વિવિદાદયઃ|
નૈવં તેષાં ગતિર્ભીમાન તેજો ન પરાક્રમઃ||11||
નમતિર્ન બલોત્સાહૌ ન રૂપપરિકલ્પનમ્|
મહત્સત્ત્વ મિદં જ્ઞેયં કપિરૂપં વ્યવસ્થિતમ્||12||
પ્રયત્નં મહદાસ્થાય ક્રિયતા મસ્ય નિગ્રહઃ|

સ|| પૂર્વં મયા વિપુલવિક્રમાઃ મહાબલઃ વાલી ચ જાંબવંતઃ સુગ્રીવઃ સહ હરયઃ દૃષ્ટા || નીલઃ દ્વિવિદાદયઃ અન્યે સેનાપતિઃ ચ તેષાં ગતિઃ ન એવં તેજઃ પરાક્રમઃ ન|| ન મતિઃ બલઃ ઉત્સાહઃ ન રૂપપરિકલ્પનં | ઇદં કપિરૂપં વ્યવસ્થિતં મહત્ સત્ત્વં જ્ઞેયં || મહત્ પ્રયત્નં આસ્થાય અસ્ય નિગ્રહઃ ક્રિયતાં||

" Earlier I have seen immensely powerful mighty Vanaras like Vali , Jambavan, and Sugriva. Nila Dvivida and other army generals too. They do not have his speed or valor. Not that intellect, not that strength and energy or the ability to change form at will. This great being has taken the form of a Vanara. You have to put extraordinary efforts to capture him".

કામં લોકાસ્ત્રયઃ સૈંદ્રાઃ સસુરાસુરમાનવાઃ |
ભવતા મગ્રતઃ સ્થાતું ન પર્યાપ્તા રણાજિરે||
તથાપિ તુ નયજ્ઞેન જય માકાંક્ષતા રણે||14||
અત્મા રક્ષ્યઃ પ્રયત્નેન યુદ્ધસિદ્દિર્હિ ચંચલા|

સ|| સ ઇંદ્રાઃ સ સુરાસુરમાનવાઃ ત્રયઃ લોકાઃ રણાજિરે ભવતામ્ અગ્રતઃ સ્થાતું ન પર્યાતાઃ કામમ્|| તથાપિ તુ રણે જયં આકાંક્ષયા પ્રયત્નેન આત્મા રક્ષ્યઃ | યુદ્ધસિદ્ધિઃ ચંચલાઃ||

" Along with Indra and all Suras Asuras and Manavas there is no one in the three worlds who is competent to stand in front of him. Even so desiring victory in the battle make all efforts to protect yourself. The result of battle is uncertain".

તે સ્વામિ વચનં સર્વે પ્રતિગુહ્ય મહૌજસઃ||15||
સમુત્પેતુર્મહાવેગા હુતાશસમતેજસઃ|
રથૈર્મત્તૈશ્ચ માતંગૈર્વાજિભિશ્ચ મહાજનૈઃ||16||
શસ્ત્રૈશ્ચ વિવિધૈઃ તીક્ષ્‍ણૈઃ સર્વૈશ્ચોપચિતા બલૈઃ|

સ|| મહૌજસઃ હુતાશ સમ તેજસઃ તે સર્વે સ્વામિવચનં પ્રતિગૃહ્ય મહાવેગાઃ રથૈઃ મત્તૈઃ માતંગૈઃ મહાજવૈઃ વાજિભિશ્ચ તીક્ષ્ણૈઃ વિવિધૈઃ શસ્ત્રૈઃ સર્વે બલૈઃ ઉપચિતાઃ સમુત્પેતુઃ||

Those powerful ones, resplendent like the sacrificial fire, taking the leader's words moved together with their army of chariots , intoxicated elephants, with horses of great speed, and many kinds of sharp weapons,

તતસ્તં દદૃશુર્વીરા દીપ્યમાનં મહાકપિમ્||17||
રસ્મિમંતમિવોદ્યંતં સ્વતેજોરશ્મિમાલિનમ્|
તોરણસ્થં મહોત્સાહં મહાસત્ત્વં મહાબલમ્||18||
મહામતિં મહાવેગં મહાકાયં મહાબલમ્|
તં સમીક્ષ્યૈવ તે સર્વે દિક્ષુ સર્વાસ્વવસ્થિતાઃ||19||
તૈસ્તૈઃ પ્રહરણૈર્ભીમૈરભિપેતુઃ તતસ્તતઃ|

સ|| તતઃ વીરાઃ સ્વતેજોરસ્મિમાલિનં ઉદ્યંતં રસ્મિમંતં ઇવ દીપ્યમાનં તોરણસ્થં મહોત્સાહં મહાસત્ત્વં મહાબલં તં મહાકપિં દદૃશુઃ|| મહામતિં મહાવેગં મહાકાયં મહાબલં તં સમીક્ષ્યૈવ તે સર્વે સર્વા દિક્ષુઃ તૈઃ તૈઃ તતઃ તતઃ ભીમૈઃ પ્રહરણૈઃ અભિપેતુઃ વ્યવસ્થિતાઃ ||

Then the heroes saw Hanuman, the great Vanara the mighty intelligent being, shining by his own effulgence, rising and shining like a Sun, perched on the archway, Looking at him who is highly intelligent, speedy, mighty and is with huge form, they positioned themselves in with different fearsome weapons here and there in all directions. Then they attacked him.

તસ્ય પંચાયસાઃ તીક્ષ્ણાઃ શિતાઃ પીતમુખાઃ શરાઃ||20||
શિરસ્યુત્પલપત્રાભા દુર્ધરેણ નિપાતિતાઃ|
સ તૈઃ પંચભિરાવિદ્ધઃ શરૈઃ શિરસિ વાનરઃ||21||
ઉત્પપાત નદન્ વ્યોમ્નિ દિશો દશ વિનાદયન્|

સ||પંચ તીક્ષ્ણાઃ શિતાઃ પીતમુખાઃ ઉત્પલપત્રાભાઃ આયસાઃ શરાઃ તસ્ય શિરસ્યુ દુર્ધરેણ નિપાતિતાઃ || સઃ વાનરઃ તૈઃ પંચભી શરૈઃ શિરસિ આવિદ્ધઃ નદન્ દશદિશઃ વિનાદયન્ વ્યોમ્નિ ઉત્પપાત||

Five arrows made of iron with powerful sharp steel shafts and polished yellow tips by Durdhara pierced his head, they were like shining like petals of lilies (for Hanuman). That Vanara hit by the five of them in the head , making a loud noise in all directions jumped up into the sky.

તતસ્તુ દુર્ધરો વીરઃ સરથઃ સજ્યકાર્મુકઃ||22||
કિરણ્ શતશતૈઃ તીક્ષ્‍ણૈરભિપેદે મહાબલઃ|
સ કપિર્વારયામાસ તં વ્યોમ્નિ શરવર્ષિણમ્||23||
સૃષ્ટિમંતં પયોદાંતે પયોદમિવ મારુતઃ|
અર્ધ્યમાનઃ તતસ્તેન દુર્ધરેણાનિલાત્મજઃ||24||
ચકાર કથનં ભૂયો વ્યવર્થત ચ વેગવાન્ |
સદૂરં સહસોત્પત્ય દુર્દરસ્ય રથે હરિઃ||25||
નિપપાત મહાવેગો વિદ્ર્યુદ્રાશિર્ગિરાવિવ|

સ|| તતઃ મહાબલઃ દુર્ધરઃ સરથઃ સજ્યકાર્મુકઃ તીક્ષ્ણૈઃ શરશતૈઃ કિરણ્ અભિપેદે|| સ કપિઃ વ્યોમ્નિ શરવર્ષિણં તં પયોદાંતે વૃષ્ટિમંતં પયોદં મારુતઃ ઇવ વારયામાસ||તેન દુર્ધરેન અર્ધ્યમાનઃ અનિલાત્મજઃ તતઃ કદનં ચકાર| વેગવાન્ ભૂયઃ વ્યવર્ધત|| સ હરિઃ સહસા ઉત્પત્ય મહાવેગઃ ગિરૌ વિદ્યુત્ રાશિઃ ઇવ દુર્ધરસ્ય રથે નિપપાત||

Then the powerful Durdhara mounted on his chariot hit him with hundreds of sharp arrows. That Vanara in the sky kept away the shower of arrows like wind keeps clouds from raining showers. Being attacked by Durdhara, the son of wind god fought the battle. Speedily he again increased his size. That Vanara having grown very fast, fell on the chariot like a lightning on a mountain.

તતઃ સ મધિતાષ્ટાશ્વં રથં ભગ્નાક્ષકૂબરમ્||26||
વિહાયન્યપતદ્ભૂમૌ દુર્ધરઃ ત્યક્ત જીવિતઃ|

સ|| તતઃ સઃ મથિતાષ્ટાશ્વં ભગ્નાક્ષકૂબરં રથં વિહાય ત્યક્તજીવિતઃ ભૂમૌ ન્યપતત્ ||

Then he ( Durdhara) lost the chariot with eight horses killed and the axle broken, lost his life and fell down on the ground.

તં વિરૂપાક્ષયૂપાક્ષૌ દૃષ્ટ્વા નિપતિતં ભુવિ||27||
સંજાતરોષૌ દુર્દર્ષાવુત્પેતતુરરિંદમૌ|
સ તાભ્યાં સહસોત્પત્ય વિષ્ઠિતો વિમલેંબરે||28||
મુદ્ગરાભ્યાં મહાબાહુ ર્વક્ષસ્યભિહિતઃ કપિઃ|
તયોર્વેગવતોર્વેગં વિનિહત્ય મહાબલઃ||29||
નિપપાત પુનર્ભૂમૌ સુપર્ણ સમવિક્રમઃ|

સ|| દુર્ધર્ષૌ અરિંદમૌ વિરૂપાક્ષયૂપાક્ષૌ ભુવિ નિપાતિતં તં દૃષ્ટ્વા સંજાતરોષૌ ઉત્પેતુઃ|| વિમલે અંબરે તિષ્ઠિતઃ મહાબાહુઃ સઃ મહાકપિઃ તાભ્યાં સહસા ઉત્પત્ય મુદ્ગરાભ્યાં વક્ષસિ અભિહિતઃ|| મહાબલઃ સુપર્ણસમ વિક્રમઃ વેગવતોઃ તયોઃ વેગં વિનિહત્ય પુનઃ ભૂમૌ નિપપાત||

The unassailable crushers of enemies Virupaksha and Yupaksha seeing Durdhara fallen to the ground, thus enraged jumped up. The great Vanara with powerful arms having leapt and standing the sky quickly hit both of them on the chest with iron hammers. The mighty one with the speed of Suparna, while resisting again fell on the ground.

સ સાલવૃક્ષ માસાદ્ય ત મુત્પાટ્ય ચ વાનરઃ||30||
તા વુભૌ રાક્ષસૌ વીરૌ જઘાન પવનાત્મજઃ|
તતઃ તાં સ્ત્રીન્ હતાન્ જ્ઞાત્વા વાનરેણ તરસ્વિના||31||
અભિપેદે મહાવેગઃ પ્રસહ્યા પ્રઘસો હરિં|
ભાસકર્ણશ્ચ સંક્રુદ્ધઃ શૂલમાદાય વીર્યવાન્||32||

સ|| વાનરઃ સઃ પવનાત્મજઃ સાલવૃક્ષં આસાદ્ય તં ઉત્પાટ્ય તૌ ઉભૌ વીરૌ રાક્ષસૌ જઘાન||તતઃ તરસ્વિના વાનરેન તાન્ ત્રીન્ હતાન્ જ્ઞાત્વા પ્રઘસઃ મહાવેગઃ પ્રસહ્યા અભિપેદે | વીર્યવાન્ ભાસકર્ણઃ ચ સંકૃદ્ધઃ શૂલં આદાય||

The Vanara, the son of wind god, seized a Sala tree. Uprooting the same, he killed the two heroes. Then knowing that the three generals have been killed by the Vanara, Praghasa who moves with great speed violently attacked. The courageous Bhasakarna too enraged brought the spear.

એકતઃ કપિશાર્દૂલં યશસ્વિનમવસ્થિતમ્|
પટ્ટિસેન શિતાગ્રેણ પ્રઘસઃ પ્રત્યયોધયત્||33||
ભાસકર્ણશ્ચ શૂલેન રાક્ષસઃ કપિસત્તમમ્|
સ તાભ્યાં વિક્ષતૈર્ગાત્રૈરસૃગ્દિગ્થ તનૂરુહઃ||34||
અભવત્ વાનરઃ ક્રુદ્ધો બાલસૂર્ય સમપ્રભઃ|

સ|| યશસ્વિનં કપિશાર્દૂલં એકતઃ અવસ્થિતં તં પ્રઘસઃ શિતાગ્રેણ પટ્ટિસેન કપિસત્તમં પ્રત્યયોધયત્ ભાસકર્ણઃ રાક્ષસઃ શૂલેન||તાભ્યાં વિક્ષતૈઃ ગાત્રૈઃ અસૃગ્ધિતનૂરુહઃ સઃ વાનરઃ બાલસૂર્યસમપ્રભઃ કૃદ્ધઃ અભવત્||

The renowned, tiger among the Vanaras on the one side was attacked by Praghasa with sharp crowbar, Bhasakarna the Rakshasa attacked with a spear. Attacked by both of them with his body smeared with blood the Vanara shining like a rising Sun became angry.

સમુત્પાટ્ય ગિરેઃ શૃંગં સમૃગવ્યાળપાદપમ્||35||
જઘાન હનુમાન્વીરૌ રાક્ષસૌ કપિકુંજરઃ|
તતસ્તેષ્વવસન્નેષુ સેનાપતિષુ પંચસુ||
બલં ચ તદવશેષં ચ નાશયામાસ વાનરઃ|||36||
અશ્વૈરશ્વાન્ ગજૈર્નાગાન્ યોધૈર્યોધાન્ રથૈ રથાન્|
સકપિર્નાશયામાસ સહસ્રાક્ષ ઇવાસુરાન્||37||

સ|| કપિકુંજરઃ વીરઃ હનુમાન્ સમૃગવ્યાલપાદપમ્ ગિરે શૃંગં સમુત્પાટ્ય રાક્ષસૌ જઘાન||સ|| તતઃ તેષુ પંચસુ સેનાપતિષુ અવસન્નેષુ વાનરઃ તત્ અવશેષં બલં નાશયામાસ||સ|| સ કપિઃ સહસ્રાક્ષઃ અસુરાન્ ઇવ અશ્વૈઃ અશ્વાન્ ગજૈઃ નાગાન્ યોધૈઃ યોધાન્ રથૈઃ રથાન્ નાસયામાસ||

Hanuman, the best of Vanaras, plucked the peak of a mountain along with all animals and trees, using the same killed both the Rakshasas. After the five generals were killed , the Vanara then started to destroy the rest of the forces. Like Indra destroying the Asuras, the Vanara destroyed the horses with horses, the elephants with elephants, the warriors with warriors, the chariots with chariots.

હતૈર્નાગૈશ્ચ તુરગૈર્ભગ્નાક્ષૈશ્ચ મહારથૈઃ|
હતૈશ્ચ રાક્ષસૈર્ભૂમીરુદ્દમાર્ગા સમંતતઃ||38||

સ|| હતૈઃ નાગૈઃ તુરગૈઃ ભગ્નાક્ષૈઃ મહારથૈશ્ચ હતૈઃ રાક્ષસઃ ભૂમિઃ સમન્તતઃ રુદ્ધમાર્ગા||

With dead elephants, horse, broken chariots, and the dead Rakshasas the whole ground was filled up.

તતઃ કપિસ્તાન્ ધ્વજિનીપતીન્ રણે
નિહત્ય વીરાન્ સબલાન્ સવાહનાન્|
સમીક્ષ્ય વીરઃ પરિગૃહ્ય તોરણં
કૃતક્ષણઃ કાલ ઇવ પ્રજાક્ષયે||39||

સ|| તતઃ વીરઃ કપિઃ વીરાન્ સબલાન્ સ વાહનાન્ તાન્ ધ્વજિનિપતીન્ રણે નિહત્ય સમીક્ષ તોરનં પરિગૃહ્ય પ્રજાક્ષયે કાલઃ ઇવ કૃતક્ષણઃ||

Then the hero Vanara having killed the generals along with their forces and vehicles and reviewing the same went back to the archway much like the Time bent on destroying the humanity.

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે આદિકાવ્યે વાલ્મીકીયે
ચતુર્વિંશત્ સહસ્રિકાયાં સંહિતાયામ્
શ્રીમત્સુંદરકાંડે ષટ્ચત્ત્વારિંશસ્સર્ગઃ ||

Thus ends Sarga forty six of Sundarakanda of Ramayana the first poem ever composed in Sanskrit by the first poet sage Valmiki

||om tat sat||