||భగవద్గీత ||

||ద్వాదశోధ్యాయః||

|| భక్తి యోగము -వచన వ్యాఖ్యానము ||


||ఓమ్ తత్ సత్||


||ఓమ్ తత్ సత్||
అర్జున ఉవాచ
"ఏవం సతత యుక్తాయే భక్తాస్త్వాం పర్యుపాసతే
యే చాప్యక్షర మవ్యక్తం తేషాం కే యోగవిత్తమాః "||
’ఈవిధముగా ఎల్లప్పుడూ మీయందే మనస్సు గలవారై మిమ్ములను ఉపాశించు భక్తులు, ఇంద్రియగోచరముకాని అక్షరపరబ్రహ్మమును ఉపాశించే భక్తులు - వీరిద్దరిలోనూ ఎవరు యోగమును ఎక్కువతెలిసినవారు ఎవరు?’

శ్రీకృష్ణపరబ్రహ్మణేనమః
శ్రీమద్భగవద్గీత
భక్తియోగము
ద్వాదశోధ్యాయము

విశ్వరూప సందర్శనమయిన తరువాత అర్జునిడికి మళ్ళీ ఒక సందేహము వస్తుంది.
అదే ద్వాదశాధ్యాయము లో మొదటి శ్లోకము. అది ఈ మాట. ’భగవానుని సాకారస్వరూపమును భక్తితో ఉపాసించిన వారు గొప్పా లేక ఇంద్రియ గోచరము కాని నిరాకార అక్షరపరమాత్మను ఉపాశించుట గొప్పా? ఈ రెండిటిలో ఏది శ్రేష్టము’, అని అర్జునుని ప్రశ్న.

రెండవ అధ్యాయము అలాగే ఎనిమిదవ అధ్యాయము లో నిర్గుణ పరమాత్మ తత్వము ధ్యానముగురించి కృష్ణుడు చెప్పెను. పన్నెండవ అధ్యాయములో తన విశ్వరూపము చూపించి సగుణోపాసనము బలపరచెను. అప్పుడు వీనిలో ఏది శ్రేష్టము అను భావన అర్జునునకు కలిగెను.

దానికి సమాధానముగా కృష్ణుడు ఇలా చెపుతాడు:
శ్రీభగవానువాచ
మయ్యావేశ్య మనో యేమాం నిత్యయుక్తా ఉపాసతే|
శ్రద్ధయాపరయోపేతా స్తేమే యుక్తతమా మతాః||2||

’నాయందు మనస్సుని నిలిపి తదేకనిష్టతో తదేకచింతాపరులై మిక్కిలి శ్రద్ధ కలవారు ఉత్తములు’ అని భగవానుడు చెప్పెను. విశ్వరూప సందర్శన యోగములో ఆఖరి మాట కూడా ఇదే. ’ మద్భక్తః .. స మామేతి’(11.55) అంటూ ’నన్నే పరమగతి అని తలచి నా భక్తుడైనవాడు నన్నే పొందుతాడు” అని చెపుతాడు.

అయితే మిగిలినవారు కాదా అని అడగవచ్చు. దానికే కృష్ణభగవానుడు ఇలా చెపుతున్నాడు.

శ్రీభగవానువాచ
యే త్వక్షరమనిర్దేశ్య మవ్యక్తం పర్యుపాసతే|
సర్వత్రగమచిన్త్యం చ కూటస్థమచలం ధ్రువమ్||3||
సంనియమేన్ద్రియగ్రామం సర్వత్ర సమబుద్ధయః|
తేప్రాప్నువన్తి మామేవ సర్వభూతహితే రతాః||4||

’ఇంద్రియములను నియమించి సర్వత్ర సమబుద్ధి కలిగి సర్వప్రాణులకు మేలు చేస్తూ అనిర్దేశ్యము, అవ్యక్తము. సర్వవ్యాపకము అచింత్యము కూటస్థము అచలము ధ్రువము అయిన అక్షరబ్రహ్మము ను ఉపాశించువారు నన్నే పొందుదురు’ .

మరి భగవంతుని పై మనస్సు నిలిపి తదేకనిష్టతో తదేక చింతాపరులై మిక్కిలిశ్రద్ధకలవారు ఉత్తములే , వారికి భగవంతుడు ఏమి చేస్తాడు అన్న ప్రశ్న ఉదయిస్తుంది.

శ్రీభగవానువాచ
తేషామహం సముద్ధర్తా మృత్యు సంసార సాగరాత్ |
భవామి నచిరాత్పార్థ మయ్యావేశిత చేతసామ్||7||

వారికి - అంటే సర్వకర్మలు నా యందు సన్న్యసించి నన్నే పరమగతిగా భావించి మనస్సును నా యందు నిలబెట్టి అనన్య యోగముతో నన్నే ధ్యానిస్తూ ఉపాసించేవారికి
తేషాం - వారికి
మృత్యుసంసార సాగరాత్- మృత్యరూపమైన సంసారసాగరమునుంచి
న చిరాత్ - వెంటనే
సముద్ధర్తా - రక్షించువాడను ( భవామి -అగుదును).

అందుకని మనస్సు నాయందే నిలుపుము. అదే కృష్ణుని సందేశము.

శ్రీభగవానువాచ:
మయ్యేవ మన అధత్స్వ మయిబుద్ధిం నివేశయ|
నివషిష్యసి మయ్యేవ అత ఊర్ధ్వం న సంశయః||8||
’ మనస్సు నాయందే నిలుపుము నామీదనే బుద్ధిని ఉంచుము. అపై నా లోనే ఉంటావు. సందేహము లేదు’

’న సంశయః’ అంటూ , ఎవరైతే ఉత్తములు అన్నాడో వారందరికి హామీ ఇస్తున్నాడు మృత్యుసంసారసాగరాన్నించి దాటించ డానికి.

అయితే అలా చిత్తాన్ని అంటే మనస్సును స్థిరముగా భగవానునిపై ఉంచ లేకపోతే వారు ఏమి చెయ్యాలి.

వారు ఆభ్యాసము చేసి మనస్సును స్థిరపరచాలి(11.09).

’అభ్యాసేనతు కౌంతేయ వైరాగ్యేణచ గుహ్యతే’ అని ఆరవ అధ్యాయములో ఈ వాక్యము ద్వారా అభ్యాసమును నొక్కి చెప్పెను. అభ్యాసము చేసినచో వైరాగ్యము వచ్చును అని.
.
అయితే అభ్యాసము చేయడానికి కూడా అసమర్థుడు అయితే ఏమి చెయ్యాలి?

’మత్కర్మపరమోభవ’ - నా( భగవంతుని) సంబంధమగు కర్మలయందు ఆసక్తి కలవాడు ( అగుము).

అంటే దైవకార్యములు నిష్కామబుద్ధితో ఆచరించుము. తద్వారా చిత్తశుద్ధిని మోక్షమును పొందగలవు అని కూడా భగవంతుడు చెప్పెను(11.10).

అంటే భగవంతుని కొఱకు కర్మలు చేస్తూకూడా సిద్ధి పొందవచ్చు అన్నమాట.

అదికూడా చేయలేకపోతే చేస్తున్న కర్మలను భగవంతునియందు సన్న్యసించి సర్వకర్మఫలత్యాగము చేయుము అంటాడు.(11.11)

అంటే దాన ధర్మములు వ్రతపూజలు నిత్య నైమిత్తిక కర్మలు దైవభావముతో ఆచరించి ఈశ్వరార్పణ లేక కృష్ణార్పణ లేక రామార్పణ బుద్ధితో చేయవలెను. తాను నడచుచున్నచో ప్రదక్షిణమని భావించవలెను. తాను మాట్లాడుచున్నచో దైవసంకీర్తనమని, ఏపనిచేయుచున్ననూ భగవత్ స్మృతికలిగి "మామనుస్మరయుధ్యచ” అని భగవానుడు చెప్పినటుల తానాచరించు ఆయాకర్మలు ఈశ్వరార్పణముగావించి నచో చిత్తశుద్ధి కలుగ గలదు. జ్ఞానోదయము గలుగగలదు.

అంటే మళ్ళీ కృష్ణుడు చివరికి సర్వకర్మఫలత్యాగమే మోక్షమునకు ఒక సాధనముగా చెపుతాడు.

అ సర్వకర్మఫలత్యాగము ను స్తుతిస్తో భగవానుడు ఇలా చెపుతాడు:

శ్రీభగవానువాచ:
శ్రేయో హి జ్ఞానమభ్యాసాత్ జ్ఞానాత్ ధ్యానంవిశిష్యతే|
ధ్యానాత్ కర్మఫలత్యాగః త్యాగాచ్ఛాన్తిరనన్తరమ్||12||

'అభ్యాసముకన్న జ్ఞానము, జ్ఞానముకన్న ధ్యానము, ధ్యానము కన్న కర్మఫలత్యాగము విశిష్ఠమైనవి. త్యాగము వలన వెంటనే శాంతి కలుగును'.

"త్యాగాత్ శాంతిః అనన్తరమ్’ అన్నమాటలో మనకు అర్థము అయ్యేది కర్తృత్వత్యాగము వలన అహంకార త్యాగము వలన దోషత్యాగము వలన ప్రాపంచిక విషయ సుఖత్యాగము వలన శాంతి లభిస్తుంది

అంటే మనస్సులోని దోషాలు పోవడము తో శాంతి లభిస్తుంది అన్నమాట.

"నాయందు మనస్సుని నిలిపి తదేకనిష్టతో తదేకచింతాపరులై మిక్కిలి శ్రద్ధ కలవారు ఉత్తములు" అని మొదలుపెట్టి చివరికి మనస్సులోని దోషాలు పోవడముతో శాంతి లభిస్తుంది అన్నమాటవరకు వచ్చిన సందర్బాన్ని మళ్ళీ ఒకమాటు పూర్తిగా చూద్దాము.

విశ్వరూప సందర్శనమయిన తరువాత అర్జునిడికి వచ్చిన సందేహము - ’భగవానుని సాకారస్వరూపమును భక్తితో ఉపాసించిన వారు గొప్పా లేక ఇంద్రియ గోచరము కాని నిరాకార అక్షరపరమాత్మను ఉపాశించుట గొప్పా? ఈ రెండిటిలో ఏది శ్రేష్టము’, అని . దానికి సమాధానముగా కృష్ణుడు "నాయందు మనస్సుని నిలిపి తదేకనిష్టతో తదేకచింతాపరులై మిక్కిలి శ్రద్ధ కలవారు ఉత్తములు" అని చెప్పెను. మరి భగవంతుని పై మనస్సు నిలిపి తదేకనిష్టతో తదేక చింతాపరులై మిక్కిలిశ్రద్ధకలవారు ఉత్తములే , వారికి భగవంతుడు ఏమి చేస్తాడు అన్న ప్రశ్న ఉదయించింది.
వారికి - "అంటే సర్వకర్మలు నా యందు సన్న్యసించి నన్నే పరమగతిగా భావించి మనస్సును నా యందు నిలబెట్టి అనన్య యోగముతో నన్నే ధ్యానిస్తూ ఉపాసించేవారికి మృత్యరూపమైన సంసారసాగరమునుంచి వెంటనే రక్షించువాడను" అని. ఇందులో "న సంశయః" అంటూ , ఎవరైతే ఉత్తములు అన్నాడో వారందరికి హామీ ఇస్తున్నాడు మృత్యుసంసారసాగరాన్నించి దాటించ డానికి.

అయితే అలా చిత్తాన్ని అంటే మనస్సును స్థిరముగా భగవానునిపై అందరూ వుంచలేరుగదా , అలాఉంచ లేకపోతే వారు ఏమి చెయ్యాలి. దానికి సమాధానము వారు ఆభ్యాసము చేసి మనస్సును స్థిరపరచాలి. అయితే అభ్యాసము చేయడానికి కూడా అసమర్థుడు అయితే ఏమి చెయ్యాలి? భగవంతుని సంబంధమగు కర్మలయందు ఆసక్తి కలవాడు అవ్వాలి. అంటే దైవకార్యములు నిష్కామబుద్ధితో ఆచరించడము . తద్వారా చిత్తశుద్ధిని మోక్షమును పొందడము. అంటే భగవంతుని కొఱకు కర్మలు చేస్తూకూడా సిద్ధి పొందవచ్చు అన్నమాట.

అదికూడా చేయలేకపోతే చేస్తున్న కర్మలను భగవంతునియందు సన్న్యసించి సర్వకర్మఫలత్యాగము చేయుము అంటాడు. అంటే దాన ధర్మములు వ్రతపూజలు నిత్య నైమిత్తిక కర్మలు దైవభావముతో ఆచరించి ఈశ్వరార్పణ బుద్ధితో చేయవలెను, ఏపనిచేయుచున్ననూ భగవత్ స్మృతికలిగి "మామనుస్మరయుధ్యచ” అని భగవానుడు చెప్పినటుల తానాచరించు ఆయాకర్మలు ఈశ్వరార్పణముగావించి నచో చిత్తశుద్ధి కలుగ గలదు. జ్ఞానోదయము గలుగగలదు.

అంటే మళ్ళీ కృష్ణుడు చివరికి సర్వకర్మఫలత్యాగమే మోక్షమునకు ఒక సాధనముగా చెపుతాడు.అ సర్వకర్మఫలత్యాగము ను స్తుతిస్తో భగవానుడు ఇలా చెపుతాడు: ’అభ్యాసముకన్న జ్ఞానము, జ్ఞానముకన్న ధ్యానము, ధ్యానము కన్న కర్మఫలత్యాగము విశిష్ఠమైనవి. త్యాగము వలన వెంటనే శాంతి కలుగును”.

ఇక్కడ మనకు అర్థము అయ్యేది కర్తృత్వత్యాగము వలన అహంకార త్యాగము వలన దోషత్యాగము వలన ప్రాపంచిక విషయ సుఖత్యాగము వలన శాంతి లభిస్తుంది . అంటే మనస్సులోని దోషాలు పోవడము తో శాంతి లభిస్తుంది అన్నమాట.

ఎటువంటి భక్తుడు తనకు ప్రీతిపాత్రుడు అన్న మాట విశదీకరించకోసడము
కృష్ణుడు భక్తునియొక్క లక్షణములు చెప్పుచున్నాడు.

ఆ లక్షణములు ఇవి.

ఏ ప్రాణినీ ద్వేషించకుండుట, మైత్రి, కరుణ కలిగి యుండుట, మమత్వము లేకుండుట, అహంకారము లేకుండుట, సుఖదుఃఖములయందు సమత్వము, ఓర్పు, నిత్య సంతుష్టి , మనోనిగ్రహము, ధృఢనిశ్చయము, మనోబు ద్ధులను భగవంతునికి సమర్పించుట, లోకమువలన తనకి గానీ తన వలన లోకమునకు గానీ భయము లేకుండుట, హర్షము క్రోధము భయము లేకుండుట, దేనియందును ఆపేక్ష లేకుండుట, శుచిత్వము కలిగియుండుట, కార్యసామర్ధ్యము, తటస్థత్వము, మనోవ్యాకులత్వము లేకుండుట, సర్వకర్మఫలత్యాగము, కోరిక లేకుండుట,ద్వేషములేకుండుట, శోకములేకుండుట, శుభాశుభ పరిత్యాగము, శతృమితృలందు సమత్వము, సంగవివర్జితుడు, నిందా స్తుతులయందు సమముగానుండు వాడు, మౌనముకలిగియుండుట, దొరికినదాని తో సంతుష్టికలవాడు నివాసమునందు అభిమానము లేనివాడు స్థిరబుద్ధి భక్తి కలిగిన వాడు. ఈ సుగుణములు కలవాడు భగవంతునికి ప్రీతిపాత్రుడు. (12.13-19)

భక్తి యోగము ముగిస్తూ కృష్ణుడు మళ్ళీ ఇలా చెపుతాడు:

శ్రీభగవానువాచ
యేతు ధర్మ్యామృతమిదం యథోక్తం పర్యుపాసతే|
శ్రద్ధధానా మత్పరమా భక్తాః తేsతీవ మే ప్రియాః|| 20||

'ఎవరైతే శ్రద్ధతో నన్నే పరమగతిగా నమ్మి ఈ అమృతరూపమగు ధర్మమును చెప్పబడిన ప్రకారముగా అనుష్ఠించుదురో అట్టి భక్తులు నాకు పరమ ప్రియులు.'

అంటే పైన చెప్పబడిన అమృత రూపమగు ధర్మమును శ్రద్ధాభక్తులతో అనుష్టించువారు భగవంతునికి మిక్కిలి ప్రీతిపాత్రమైనవారు.

ఈ అధ్యాయము లో చెప్పిన భక్తుల లక్షణాలు అన్నీ జ్ఞానియొక్కలక్షణములు కూడా . భక్తి కలవాడు మొదట భగవంతుని ఫలపుష్పాదులతో పూజించును చిత్తము వికాసము నొందుతూరాగా క్రముముగా మనః పుష్పాదులతో పూజించును.

శంకరాచార్యులవారు ’ఓ పరమేశ్వరా చిత్తమను కమల పుష్పము నీకు అర్పించి సుఖముగా ఉండుటను జనులు తెలికొన లేకున్నారే’ అని శివానందలహరి లో చెప్పినట్లు, భక్తుడు చివరి దశలో తన మనః కుసుమములచే భగవానుని ఆరాధించును.

శ్లో || అహింసా ప్రధమంపుష్పంపుష్పమింద్రియనిగ్రహః|
సర్వభూతదయాపుష్పం క్షమాపుష్పం విశేషతః||
శాంతి పుష్పం, తపఃపుష్పం, ధ్యానపుష్పం తధైవ చ|
సత్యమష్టవిధంపుష్పం విష్ణోఃప్రీతికరం భవేత్||

అహింస ఇంద్రియనిగ్రహము సర్వభూతదయ క్షమ శాంతి తపస్సు ధ్యానము సత్యము అను ఎనిమిది పుష్పములు విష్ణుప్రీతికరమైనవి. ఈ సద్గుణములను ముముక్షువు అభ్యసించి బాహ్యపుష్పములతో పాటు ఈ అంతరంగిక పుషములతో పూజిస్తూ భగవంతునికి ప్రీతిపాత్రుడు కావలెను.

||ఓం తత సత్||
శ్రీభగవానువాచ
యేతు ధర్మ్యామృతమిదం యథోక్తం పర్యుపాసతే|
శ్రద్ధధానా మత్పరమా భక్తాః తేsతీవ మే ప్రియాః|| 20||
"ఎవరైతే శ్రద్ధతో నన్నే పరమగతిగా నమ్మి ఈ అమృతరూపమగు ధర్మమును చెప్పబడినప్రకారముగా అనుష్ఠించుదురో అట్టి్ భక్తులు నాకు పరమ ప్రియులు."
||ఓం తత సత్||

|| om tat sat||