||భగవద్గీత ||

||నాలుగవ అధ్యాయము ||

||జ్ఞాన యోగము - వచన వ్యాఖ్యానము ||


||ఓమ్ తత్ సత్ ||
శ్రీ భగవానువాచ:
ఇమం వివస్వతే యోగం ప్రోక్తవానహమవ్యయమ్ |
వివస్వాన్ మనవే ప్రాహ మనుః ఇక్ష్వాకవే అబ్రవీత్ ||
"నాశరహితమైన ఈయోగమును నేను పూర్వము సూర్యునకు చెప్పితిని. సూర్యుడు వైవస్వత మనువునకు ఉపదేశించెను.మనువు ఇక్ష్వాకునకు బోధించెను"

శ్రీకృష్ణపరబ్రహ్మనే నమః
శ్రీమద్భగవద్గీత
జ్ఞానయోగము
నాలుగవ అధ్యాయము

మొదటి మూడు అధ్యాయాలలో మొదటి శ్లోకము ఒక ప్రశ్నతో మొదలగుతుంది. ప్రథమాధ్యాయములో ధృతరాష్ట్రుని ప్రశ్న , ద్వితీయ తృతీయ అధ్యాయాలలో అర్జునుడి ప్రశ్నలు వస్తాయి.

మొదటిసారిగా నాలుగవ అధ్యాయము "శ్రీభగవానువాచ" అంటూ, అంటే కృష్ణ భగవానుని మాటలతో మొదలగుతుంది.

శ్రీభగవానువాచ:
ఇమం వివస్వతే యోగం ప్రోక్తవానహమవ్యయమ్ |
వివస్వాన్ మనవే ప్రాహ మనుః ఇక్ష్వాకవే అబ్రవీత్ ||1||

" ఈ అవ్యయమైన కర్మయోగమును నేను పూర్వము సూర్యునకు చెప్పితిని. సూర్యుడు మనువు కొఱకు, మనువు ఇక్ష్వాకునకు బోధించెను" ,

కర్మయోగములో కర్మయోగము ప్రాచీనమైనది దానిని అనుసరించి "జనకాదయః..." అంటే జనకుడు మొదలగు వారు ముక్తిని పొందారు అని కృష్ణుడు చెప్పగా విన్నాము.

కర్మయోగము కృష్ణునికి అతి ప్రియకరము అన్నట్లు " యే మే మతం ఇదమ్.. " అంటే ఇది నా మతము అని కూడా చెపుతాడు.

ఆ కర్మయోగముయొక్క ప్రాచీనత వివరిస్తూ కృష్ణుడు కర్మయోగముయొక్క పుట్టు పూర్వోత్తరాలు చెపుతాడు. ఆ పూర్వోత్తరాలతో ఈ జ్ఞానయోగము మొదలగుతుంది.

కర్మయోగమును భగవంతుడు మొదటగా సూర్యునకు , సూర్యునిద్వారా మిగిలిన వారికి ఉపదేశించబడినది అన్నమాట. ఇది పరంపరగా వచ్చిన పద్ధతి.

అయితే..
"స కాలేన మహతా యోగో నష్ఠః పరన్తప"

ఇలా పరంపరగా వచ్చుచున్న నిష్కామకర్మ అనబడు "మహత్ యోగః" అంటే మహత్తరమైన కర్మయోగము
" కాలేన " కాలప్రవాహములో - " నష్టః" - కలిసిపోయింది !! (4.02)

అంటే అందరూ మరచిపోయారు అన్నమాట.

అందుకనే కృష్ణుడు తన భక్తుడు మిత్రుడు అర్జునుడికి తద్వారా మళ్ళీ లోకములో అందరికీ ఉపదేశించాడు.(4.03)

ఆప్పుడు అర్జునుడికి మళ్ళీ సందేహము వస్తుంది. ఇప్పుడు ఇక్కడ తన ఎదురుగుండా వుండి తనే పూర్వకాలములో సూర్యునికి ఉపదేశించాను అంటే అది ఎలాకుదురుతుంది అని. నిజానికి అదే ప్రశ్న వాసుదేవుని పుట్టు పూర్వోత్తరాలు తెలియని వారికి కూడా రావచ్చు. అంటే వాసుదేవుడు ఈశ్వరుడు కాడు సర్వజ్ఞుడు కాడు అనుకునే వారు ఉండవచ్చు. ఆ అనుమానం తొలగించడానికే అర్జునుని ప్రశ్నారూపమైన సందేహము.(4.04)

అప్పుడు కృష్ణుడు మొదటి సారిగా తన భగవత్స్వరూపము గురించి చెపుతాడు.

(1) తనకి చాలా ’బహూని’ జన్మలున్నట్లు, ’ తాన్ అహం వేత్థ సర్వాణి " అవన్నీ నాకు తెలుసు (4.05)

(2) " అజోపి " తను పుట్టుక లేనివాడు అయినా , " సంభవామి ఆత్మ మాయయా " తనకి జన్మ అవసరము లేకపోయినా తన మాయచేత తనే లోకములో పుట్టుతాను అని (4.06)

(3) అలా ఎప్పుడు ఎందుకు పుడుతాడు అంటే
శ్రీభగవానువాచ
యదా యదా హి ధర్మస్య గ్లానిర్భవతి భారత |
అభ్యుత్థానమధర్మశ్చ తదాత్మానం సృజామ్యహమ్ ||4.07||

అంటే ఎప్పుడైతే ధర్మానికి హాని కలుగుతుందో అధర్మము పెరుగుతుందో అప్పుడు ఆ ధర్మమునకు కలిగిన హాని తొలగించడము కోసము అని ! ఇంకా మరి తనని తాను సృష్ఠించుకొవడము ఎందుకు ..

శ్రీభగవానువాచ
పరిత్రాణాయ సాధూనాం వినాశాయ చ దుష్కృతాం|
ధర్మసంస్థాపనార్థాయ సంభవామి యుగే యుగే ||4.08||

"సాధువులను రక్షించడంకోసము , ధర్మమును మళ్ళీ స్థాపించుట కోసము ప్రతి యుగములోనూ పుట్టుతాను" అని

అంటే అర్జునుడు "నీవు ఇప్పటివాడివి పూర్వములో సూర్యునికి ఏలా చెప్పావు" అడిగిన ప్రశ్నకు సమాధానముగా తాను పుట్టుక లేని వాడనని నాశ రహితుడ ననీ సర్వజ్ఞుడనని తన భగవదవతారముల గురించి మట్లాడుతూ, అవతారాలు ఎందుకు అన్నమాటగురించి కూడా కృష్ణుడు అర్జునుడికి చెప్పుతాడు.

అప్పటి దాకా కృష్ణుడు దేవకీ వసుదేవుల పుత్రుడనియే అనుకొని , తమని కష్టాలలో ఆదుకుంటాడు అని తెలిసినా, కృష్ణుడు భగవత్స్వరూపమని అనుకున్నా - అర్జునుడికి "కృష్ణుడే భగవంతుడు" అన్న మాట భగవద్గీతలో మొట్టమొదటిసారిగా కృష్ణుడే చెపుతాడు. అది భగవద్గీత చదివేవారందరికీ కూడా చెప్పుతున్నాడన్నమాట.

అలా తన స్వరూపము గురించి చెప్పి - అనురాగము అంటే కోరిక భయము క్రోధము విడచిన వారై నాయందే చిత్తము లగ్నము చేసి నన్నే ఆశ్రయించి జ్ఞానతపస్సు చే పవిత్రులైన వారు - "మద్భావం ఆగతాః" - "నా స్వరూ పమును పొందుదురు" అని (4.10).

అంటే జ్ఞానతపస్సుతో మోక్షముపొందుతారు అని.

జ్ఞానతపస్సు అంటే అనురాగము లేక కోరిక భయము క్రోధము లేని వారై భగవంతుని ఆశ్రయించి భగవంతుని మీదనే ధ్యానము చేయుట అన్నమాట. అయితే ఇలాగ ’వీత రాగభయక్రోధా’ అంటే రాగము భయము క్రోధము విడిచి పెట్టడము మనసా భగవంతుని ఆశ్రయించడమన్నది అందరికీ సాధ్యము కాదు ,అప్పుడు భక్తులు మీ స్వరూపము ఎట్లాపొందుతారు అన్నప్రశ్న మళ్ళీ వస్తుంది. దానికే కృష్ణుడి సమాధానము.

కృష్ణుడు భగవదనుగ్రహము గురించి చెపుతూ ఇలా అంటాడు
- "యే యథా మాం ప్రపద్యంతే"-
- "ఏవరు ఏ ప్రకారముగా భగవంతుని ప్రార్థింతురో"-
వారిని ఆప్రకారముగానే భగవంతుడు అనుగ్రహించును.(4.11)

ఒకసారి కాళిదాసు రఘువంశం లో చెపుతాడు "లోకో భిన్నరుచిః". లోకులకు అనేక మైన రుచులు ( కోరికలు) ఉంటాయి అని.

ఓకరు నిష్కామకర్మ చేస్తూ శాంతి సమత్వము పొందాలి అని కోరుకుంటారు ; ఒకరు అదే కర్మ చేస్తూ "ఓ దేవా నాకు సమస్త సుఖములు కావాలి" అనుకుంటారు.

కృష్ణుడు చెప్పేది "ఎవరు ఏ ప్రకారముగా భగవంతుని ప్రార్థింతురో వారికి భగవంతుడు అదే విథముగా అనుగ్రహించును" అని.

అంటే నిష్కామ కర్మచేసినా మనకి మన కోరుకో వలసిన కోరిక మీద జ్ఞానము ఉండాలి అన్నమాట. లేకపోతే ఏమీ కోరుకో ఆక్కరలేదు అని , నిష్కామకర్మ అంటేనే దానిలోనే ఉంది కోరిక గురించి అని - అది "కోరిక లేని కర్మ" అని తెలిసి ఉండాలి . అలాంటి కోరికలేని కర్మ చేస్తూవున్నప్పుడు ఇంకోసంగతి అనవసరము అని తెలుసు కొనడమే "జ్ఞానము".

ఆ జ్ఞానము లేనప్పుడు మనము కర్మ చేస్తూ నిష్కామ కర్మ చేస్తున్నాము అని అనుకుంటాము.

కాని మనస్సు అంతా భగవదనుగ్రహము ఏప్పుడు ఏరూపములో వస్తుంది అనే అలోచనలో ఉండి కావలసిన హృదయ నిర్మలత్వము ఉండదు !!

అంటే మనస్సుని అదుపులో పెట్టుకోవాలి. అలా మనస్సుని అదుపులో పెట్టూకొని ఎవరైతే..

"నమాం కర్మాణి లింపన్తి"
"నన్ను కర్మలు అంటవు ,
"నమే కర్మ ఫలే స్పృహా"
"నాకు కర్మఫలములమీద కోరికలేదు"

"ఇతి మాం యోభిజానాతి " - అని నన్ను( తనను) ఎవరు తెలుసుకుంటారో - వారికి కర్మబంధములు ఉండవు !(4.14)

ఈ శ్లోకములో ఎవరికైతే ఆత్మ జ్ఞానము ఉందో వారికి కర్మబంధములు ఉండవు అని అర్థము ; ఇంకా " "నన్ను కర్మలు అంటవు , నాకు కర్మఫలములమీద కోరికలేదు" అని నిశ్చయముతో ఎవరైతే భగవంతుని మీదే ధ్యానము చేస్తున్నారో వారికి కర్మబంధములు ఉండవు అని అర్థము.

"ఈ రహస్యము తెలిసికొని చాలామంది భక్తులు మోక్షముపొందారు. కనుక అర్జునా నీవు కూడా పూర్వీకులు పూర్వకాలంలో చేసినట్లు నిష్కామ కర్మ చేయి" అని కృష్ణుడు అర్జునుడికి చెపుతాడు (4.15).

నిష్కామ కర్మ చెయ్యి అది చాలు అనకుండా , కృష్ణుడు ఇక్కడ పూర్వీకులలా కర్మ చెయ్యి అంటాడు. అంటే కర్మవిషయములో ప్రశ్నోత్తరాలు వున్నాయి అది చూసి పూర్వీకులు ఎలాచేసారో అలాగ చెయ్యి అన్నమాట.

కర్మమీద ప్రశ్నలు ఏమిటి అన్నది కృష్ణుడు చెపుతాడు.

కర్మ అనే విషయములో ఏది "కర్మ"? ఏది "అకర్మ" ? అన్న మాటమీద మేధావులకు కూడా అర్థము కాదు(4.16).
కర్మ కూడా రెండు విధములు. ఒకటి చేయవలసిన కర్మ ( అదే అసలు కర్మ). రెండవది చేయకూడని కర్మ. అంటే నిషిద్ధ కర్మ. అదే "వికర్మ"(4.17)

ఈ కర్మల భేదము అంటే "కర్మ- వికర్మ- అకర్మ"ల మూడింటికి భేదము తెలిసిన వాడు జ్ఞాని .

ఆ భేదము తెలిసి - "కర్మ" లో "అకర్మ" ను - "అకర్మ"లో కర్మను - చూడగలిగిన వాడు వివేకము గలవాడు.(4.18)
అట్టివానికి , అంటే అట్టి జ్ఞానికి ఆత్మసాక్షాత్కారము పొందుటచే సమస్త నియత కర్మలను చేసిన వాడగును.
అంటే చేయవలసిన కర్మలను అన్నీఆచరించిన వాడు అగును.
అంటే మోక్షసాధకుడు అన్నమాట.

అయితే "కర్మ" లో "అకర్మ" ఏమిటి ?

నిష్కామకర్మ చేస్తూ ఫలములను అపేక్షించ కుండా, ఇంకా పైగా కర్తృత్వము లేకుండా , అంటే ఆ చేసే కర్మ తనే చేస్తున్నాను అనే భావన లేకుండా, ఇంకా చేస్తున్న ఆ కర్మ లేక చేస్తున్న పని భగవదనుగ్రహముతో చేస్తున్నాను అనే భావన తో చేసినప్పుడు, ఆ కర్మ వలన బంధము వుండదు.

అంటే ఆ కర్మ చేసిననూ కర్మ చేయనట్లే అగును.
అంటే అది "అకర్మ" లాంటిదే.
అదే " కర్మ" లో " "అకర్మ" చూడగలగటము అంటే !!

మరి "అకర్మ" లో "కర్మ" ఏమిటి?

ఒకడు తన ప్రకృతి మార్చుకోకుండా అంతే తనలో వున్న రజో తమో గుణములను నిర్మూలింఛకుండా , దేహేంద్రియములను అదుపులో పెట్టి ఏమీ కర్మ చేయక అది " అకర్మ" అనుకోవచ్చు . కాని ఆ "అకర్మ"లో అతడు రజో తమో గుణముల ప్రభావములో తన మనస్సుతో కర్మలను ఆచరిస్తూ వుంటే అది బాహ్యముగా " అకర్మ" అయినా అది మనసా " కర్మ" లతో అంటే నిషిద్ద "కర్మ"లతో కూడినది అని గ్రహించుట యే " అకర్మ లో "కర్మ" చూడడము అన్న మాట !

కర్మ భేదములు తెలిసి, "కర్మలో అకర్మ" "అకర్మలో కర్మ" చూడగలిగి, ఎవరైతే కోరిక సంకల్పము లేకుండా జ్ఞానము అనే అగ్నిలో కర్మలను దహించి ఆచరిస్తాడో వాడు " పండితుడు" అనబడును. ఆట్టివాడు అన్ని విధముల కర్మ బంధనలకు అతీతుడు.(4.19)

అట్టివాడు జ్ఞానావస్థలో వున్నప్పుడు భవత్ప్రీత్యర్థము ఏమి కర్మ చేసినా అది బంధరహితము అగును అని కృష్ణుడు చెపుతాడు. కర్మఫలముపై కోరిక -త్యక్త్వా- వదిలేసి నిత్యతృప్తుడై నిరాశ్రయుడై కర్మలు చేస్తున్నప్పటికీ అతడు కర్మలు చేయని వాడే (4.20). కోరిక వదిలేసి కర్మలు చేస్తున్నవాడు బ్రహ్మం అన్న దానిని తెలిసికొనేయాత్రలో ఉన్నాడనమాట. అయితే మరికొందరు ఆత్మజ్ఞానము సంపాదించి ’అహం బ్రహ్మాస్మి’- అన్న మహావాక్యానిని తెలిసికున్నవారికి ఈ కర్మల యొక్క నిష్ప్రయోజనము తెలిసి వాళ్ళు లోకకల్యాణముకోసము కర్మలు చేయవచ్చు లేక శరీరధర్మము కోసమే కర్మచేయవచ్చు. అలా శరీర కర్మ మాత్రమే చేస్తున్నవాడికి కూడా ఆ పాపములను పొందడు (4.21). అదే కృష్ణభగవాను డు మళ్ళీ చెపుతాడు. ఆలా ఆత్మజ్ఞాని శరీరకర్మకోసము, ’ కోరకుండా దొరికినదానితో సంతుష్టుడు ద్వంద్వాలకి అతీతుడు మాత్సర్యము లేని వాడు పని సిద్ధించినా సిద్ధించకపోయినా సమముగా ఉండే వాడు - ఏ కర్మలు చేసినా ఆకర్మలు అతనిని బంధించవు’ అని.(4.22). అంటే అట్టివాడు కర్మ రహితుడు అంటే కర్మ లేనివాడు.

ఆ కర్మరహితుడు ఎలాంటివాడు , అటువంటి వాడి కర్మ ఏమిటవుఉంది అన్నది మళ్ళీ సమగ్రంగా కృష్ణుడు చెపుతాడు (4.23)

గతసంగస్య -
అంటే సంగము లేని వాడు అంటే దేని యందు ఆసక్తి లేనివాడు
ముక్తస్య -
అంటే ముక్తిపొందిన వాడు ఇంకా చెప్పాలి అంటే కామక్రోధములు లాంటి రాగ ద్వేషములనుండి విడివడిన వాడు
జ్ఞానావస్థిత చేతసః -
జ్ఞానావస్థలో మనస్సు కలవాడు , అంటే ఆత్మజ్ఞానమందు నిలిచిన మనస్సు కలవాడు
భగవత్ప్రీతి కోసము చేసే కర్మ సమగ్రము గా అంటే కర్మ అంతా నశించి పోతుంది
కర్మ అంతా అంటే ఆ కర్మచేయడము వలన వచ్చిన ఆశించని ఫలితాలతోసహ నశించిపోతుంది అన్నమాట.

ఏందుకు నశించిపోతుంది? - అట్టివాడికి కర్మ కర్మఫలముల మీద ఆసక్తి లేదుకనక అని అనుకోవచ్చు.
కాని కృష్ణుడు ఎందుకు నశించిపోతుంది అన్నప్రశ్నకి ఇంకో సమాధానము ఇస్తున్నాడు.
శ్రీభగవానువాచ
'బ్రహ్మార్పణమ్ బ్రహ్మహవిః బ్రహ్మగ్నౌ బ్రహ్మణా హుతమ్ |
బ్రహ్మైవ తేన గన్తవ్యం బ్రహ్మకర్మసమాధినా' ||4.24||

అంటే ’అర్పణము బ్రహ్మము, హవిస్సు బ్రహ్మము , బ్రహ్మాగ్ని యందు బ్రహ్మ స్వరూపుడగు యజమాని చేత హోమము చేయబడినది కూడా బ్రహ్మమే, బ్రహ్మ కర్మచేస్తూ సమాధిలో నున్న అట్టివాడు పొందదగిన ఫలము లేక స్థానము కూడా బ్రహ్మమే’.

ముందు చెప్పిన ’గత సంగుడు’ , ముక్తుడు, జ్ఞానావస్థలో వున్న మనస్సు కలవాడు ఆత్మజ్ఞానము పొందిన వాడే. అంటే బ్రహ్మము తెలిసిన వాడు.
అంటే వాడు బ్రహ్మవేత్త.
అట్టి బ్రహ్మవేత్త భగవంతుని ప్రీతికొఱకు తన జ్ఞానముతో చేసే పూజ యజ్ఞము.
అట్టివాడు ఏ సాధనము చేత అర్పణ చేస్తారో దానిని బ్రహ్మంగానే చూస్తాడు. లోకానికి అర్పణము సాధనమైన ఆ బ్రహ్మవేత్తకి అది బ్రహ్మమే.
అట్టివాడికి అందరూ హవిస్సు అనుకుంటున్నది కూడా బ్రహ్మమే.
ఆ యజ్ఞములో అగ్ని బ్రహ్మాగ్ని అది కూడా బ్రహ్మమే.
అ బ్రహ్మాగ్నిలో హోమము చేసే కర్త కూడా బ్రహ్మమే
హోమము చేయడమనే క్రియ కూడా బ్రహ్మమే.
అట్టివాడు పొందు ఫలము కూడా బ్రహ్మమే.
అట్టివాడు చేసున్న కర్మ - జ్ఞాన యజ్ఞము - ఆ యజ్ఞములో పైన చెప్పిన విధముగా అన్నీ బ్రహ్మస్వరూపమే.
అట్టివాడు చేరు స్థానము బ్రహ్మమే.
అంటే ఇక్కడ కర్త కర్మ క్రియలు అన్నీ కూడా బ్రహ్మమే
అలా కర్మ లు వదిలేసి బ్రహ్మము తెలిసిన వాడికి అంటే ఆ జ్ఞానికి ఆ జ్ఞానమే యజ్ఞము
ఆ జ్ఞాన యజ్ఞములో ఆ కర్మలు కర్మఫలాలతో సహా జ్ఞానాగ్నిలో నశించిపోతాయి అన్నమాట.
ఇక్కడ కృష్ణుని ద్వారా జ్ఞాన యజ్ఞము గురించి విశదీకరణ అయింది

యజ్ఞము వేదములలో చెప్పబడిన ముఖ్యమైన కర్మ . ఆకర్మ అనుష్ఠానములో అంటే ఆచరించే విధములలో వేదములలోనే చెప్పబడిన అనేక కీలకాలు ఉన్నాయి. అటువంటి యజ్ఞము అన్నది వేదములు పూర్తిగా తెలియని సాధారణ వ్యక్తులకు అందుబాటలో ఉండదు అన్నది అందరికీ తెలిసిన విషయమే. ఇక్కడ కృష్ణుడు జ్ఞానమునే యజ్ఞముగా విశదీకరించి యజ్ఞము అన్నపదానికి కొత్త అర్థము కల్పించాడు. అయితే జ్ఞాన యజ్ఞము కూడా అందరికి సులభముకాదు. ఇక్కడే కృష్ణుడు అనేక విధములైన యజ్ఞములగురించి చెపుతాడు.

భగవత్ప్రీతికోసము అందరూ తమ తమ ఇష్టానుసారము ప్రార్థన చేస్తారు.
జీవుని పాపమును పోగొట్టి చిత్తశుద్ధి కలిగించి తద్వారా మోక్షమును కలుగ జేయుటకు ఆచరించ వలసిన కర్మలు యజ్ఞములు.
నిష్ఠతో భగవత్ప్రీతి కోసము చేసే ప్రార్థనలే యజ్ఞము.
ఆ ప్రార్థనలు అనేకమైన రూపాలను తీసికోవచ్చు
ఇక్కడ కృష్ణుడు అన్ని రకాల ప్రార్థనా రూపమైన యజ్ఞముల గురించి చెపుతాడు.

1 దైవ యజ్ఞములు - దేవతారాధన , దేవత ఉపాశనా మొదలగునవి

2 బ్రహ్మ యజ్ఞము - విచారణచేత , పవిత్రతచేతను మనస్సును బ్రహ్మలో విలీనమొనర్చుట

3 ఇన్ద్రియసంయమ యజ్ఞము - ఇంద్రియ నిగ్రహము మోక్షసాధనకు ప్రథమసోపానము. . ఇంద్రియ నిగ్రహమునే ఒక యజ్ఞము గా భావించి చేయుట. అదే ఒక యజ్ఞము.

4 శబ్దాది విషయ నిరోధ యజ్ఞము - ఇంద్రియములు విషయములమీద తిరుగుతూవుంటాయి. విషయములలోని దోషాలని విచారించి వాటిపై కోరికలు త్యజించాలి . లేకపోతే ఇంద్రియములు వాటిపై పరుగెత్తుతాయి. అలా విషయములపై ఆశక్తి, విషయములలోని దోషాలపై కోరికి, అణగదొక్కినప్పుడు మనస్సుకు నిలకడ శాంతి దొరకును. ఆ నిలకడలోనే ఆత్మజ్ఞానము . ఆత్మజ్ఞానమే మోక్షము. ఇందులో శబ్దాది విషయనిరోధము అనబడు సోపానమే యజ్ఞము గా భావించుట

5 మనోనిగ్రహ యజ్ఞము : మనస్సు అదుపు లేని గుర్రాలు లాంటిది. ఇంద్రియ నిగ్రహము శబ్దాది విషయ నిరోధనము కూడా మనస్సు ద్వారా అదుపులోకి తీసుకు రావాలి. మనస్సును అధీనము లో తీసుకు రావడానికి మనస్సు పైన స్థానములో నున్న బుద్ధి ద్వారా మనస్సుని నిగ్రహించాలి. ఆ మనో నిగ్రహమే ఒక యజ్ఞము గా చేయుట యే మనోనిగ్రహ యజ్ఞము.

6 ద్రవ్య యజ్ఞము : తన ధనమును దాన ధర్మాది కార్యక్రమములపై సద్వినియోగపరచుట యే ఒక యజ్ఞము.

7 తపోయజ్ఞము: వ్రత ఉపవాసములతో దెహేంద్రియాలను తపింపచేసి వశపరచుకొనుటయే ఒక యజ్ఞము.

8 యోగయజ్ఞము: యమ నియామది రూపములు కల అష్టాంగ యోగమే ఒక యజ్ఞము.

9 స్వాధ్యాయ యజ్ఞము: వేదోపనిషత్తుల అధ్యయనమే ఒక యజ్ఞముగా ,

10 జ్ఞాన యజ్ఞము: వేదోపనిషత్తుల అధ్యయనమే కాక వాటిని అర్థము చేసుకోని వాటిని అవలంబించుట యే ఒక యజ్ఞము. అది యే జ్ఞాన యజ్ఞము.

11 ప్రాణాయామ యజ్ఞము: ప్రాణాయామమే ఒక యజ్ఞముగా

12 ఆహారనియమ యజ్ఞము : ఆహార నియమమున కట్టుబాటు కలవారు. ఆనియమమే ఒక యజ్ఞముగా చేయువారు

అన్నింటిలో యజ్ఞము చేసేవారందరూ
’సంశిత వ్రతాః’ - తాము పూనుకొన్నకర్మ మీద ధృఢమైన చిత్తము కలవారు ,
అనుకున్న పనినే కఠోర నియమముల తో చేయువారు. అది యే వారి యజ్ఞము

ఇవన్నీ చెప్పి కృష్ణుడు మళ్ళీ వీటిలో దేనికి ప్రాధాన్యత అన్న విషయము కూడా చెపుతాడు .

శ్రీభగవానువాచ
శ్రేయాన్ ద్రవ్యమయాద్యజ్ఞా జ్ఞానయజ్ఞః పరన్తప |
సర్వం కర్మాఖిలం పార్థ జ్ఞానే పరిసమాప్యతే ||33||
" ఓ అర్జునా ద్రవ్యము వలన సాధింపబడు యజ్ఞముకన్నా జ్ఞానయజ్ఞము శ్రేష్ఠమైనది. ఎందుకనగా సమస్త కర్మ నాశనము కానిదై జ్ఞానమునందే వుండుట వలన"

ద్రవ్యయజ్ఞము అంటే దాన ధర్మాది కార్యక్రమములుచేస్తూ వాటిలోనే తన్మయత్వము పొందడము తద్వారా మోక్షము. ద్రవ్యయజ్ఞములో చేయు కర్మ దాన ధర్మములు.

జ్ఞానయజ్ఞములో కర్మ జ్ఞానము. జ్ఞానము జ్ఞానోపాశన చేసినవాడి దగ్గిరే ఉంటుంది. అది కృష్ణుడి మాట.

జ్ఞానము ఏలా సంపాయించాలి?(4.34)
- "ప్రణిపాతేన"
గురువు గారికి సాష్ఠాంగ ప్రణామము చేసి
- "పరిప్రశ్నేన"
గురువుగారిని వినయముతో ప్రశ్నించుట తో
-"సేవయా" - సేవ చేసి
-"జ్ఞానినః తత్వదర్శినః"
- గురువు లు ఏవరు -
- బ్రహ్మానుభవము గల జ్ఞానులు, వారి ద్వారా !
- అయితే ఏవరికి జ్ఞానము లభిస్తుంది?
- "శ్రద్ధవాన్" ! - శ్రద్ధ వున్నవాళ్ళకే - !
- "తత్పరః:" - దానియందే లగ్నమైనవాడికి-
- "సంయతేంద్రియః" - ఇంద్రియములను జయించినవాడికి

జ్ఞానయజ్ఞము శ్రేష్టము అనడానికి ఇంకా విషయాలు ఉన్నాయి:

జ్ఞానము పొందుట వలన అంతవరకు గల మోహము నశించును.

జ్ఞానము పొందుట వలన సమస్త ప్రాణికోట్లను తనయందు , భగవంతుని యందును వీక్షించును

జ్ఞానము పొందుట వలన పాపాత్ము లందరి కంటెను మిగుల పాపము చేసిన వాడైనను , సమస్త పాప సముద్రమును జ్ఞానమను తెప్పచే దాటి వేయ గలుగును.

జ్ఞానము కర్మలను అగ్నిలాగ బూడిద చేసి మనుష్యుని బంధరహితముగా చేస్తుంది.

చివరి మాటలా కృష్ణుడు చెపుతాడు:
శ్రీభగవానువాచ
న హి జ్ఞానేన సదృశం పవిత్రమిహ విద్యతే |
తత్ స్వయం యోగసంసిద్ధః కాలేనాత్మని విందతి||38||

అంటే
"జ్ఞానముతో సమానముగా పవిత్రమైనది ఏదియును లేదు అట్టి జ్ఞానము పొందినవాడు కాలక్రమమున తన యందే అనుభవించును"

ప్రపంచములో పవిత్రమైనవి చాలా ఉంటాయి. కాని జ్ఞానముతో సమానముగా పవిత్రమై నవి లేవు అంటే జ్ఞానమే అన్నిటికన్నా పవిత్రమైనది అని దీని భావము.

ఈ జ్ఞానము స్వయముగా ప్రయత్నించుటవలనే దొరుకుతుంది.
ఈ జ్ఞానము ఎక్కడ ఉదయిస్తుంది - "ఆత్మని"- ఆత్మలో
ఈ జ్ఞానమునకు కాలమునకు సంబంధము- "కాలేన" కాలక్రమములో జ్ఞానము మోక్షకారణమగుతుంది.
జ్ఞానము - "సంశయము" అనబడే ఆజ్ఞానమును నివర్తిస్తుంది అంటే పోగొట్టుతుంది

చివరలో జ్ఞానమును నిష్కామ కర్మనూ కలుపుతూ కృష్ణుడు అర్జునుడితో అంటాడు:

తస్మాదజ్ఞాన సంభూతం హృత్థ్సం జ్ఞానాసినాత్మనః |
చిత్వైనం సంశయం యోగమాతిష్ఠోత్తిష్ఠ భారత ||42||

అంటే..
" ఓ భారతా ! ఆ అజ్ఞానము వలన పుట్టిన , నీ హృదయములో నిలబడి వున్న "సంశయము" అను అజ్ఞానమును జ్ఞానమనే ఖడ్గముతో చేదించి జ్ఞానయోగ సాధనము అయిన నిష్కామకర్మ ఆచరించుము. లెమ్ము !

ఆవిథముగా జ్ఞానమనే ఖడ్గమును అర్జునిడికి ఉపదేశిస్తాడు.

దైనందిక కార్యక్రమములో మునిగి తేలు మనుజుడు లేచిన క్షణము నుండి ఏదియో యొక కర్మను చేయుచునే యుండును. అటువంటి నిత్య జీవితమునకు అవసరము అయ్యే ప్రతి కార్యమును భగవంతునితో కలిపి ఈశ్వరార్పితము చేసిన యడల ఆ కర్మల బంధము దూరమగును. పైన చెప్పిన యజ్ఞములలో ప్రతిదినము మనకి తగిన యజ్ఞము చేయుటకు పూనుకొన వలెను. ఆహారము భుజించుట కూడా బ్రహ్మార్పణము గావించి చేసిన అది యజ్ఞమగును.

అన్ని యజ్ఞములలో శ్రేష్టమైన జ్ఞానమునకై సర్వదా కృషి చేయవలెను.

భగవంతుడు చెప్పిన యజ్ఞములలో ఇంద్రియ నిగ్రహము ఒకటి. దాని వివరణ ;

ఇంద్రియనిగ్రహము : ఇన్ద్రియములన్నిటిని శబ్దాది విషయము లందు సంచరించ నీయక బాహ్య ప్రపంచము నుండి మరలించి దైవమునందు దైవ విషయములందు విలీన మొనర్చుట. ఏకాగ్రమొనర్చుట. అది ఇంద్రియనిగ్రహము.

మానవుని ప్రతి ఇంద్రియము ఏంతో శక్తిని సంతరించుకుని ఉన్నది కాని ప్రతి వ్యక్తియు ఈ శక్తి అంతయు బాహ్య విషయములయందు వినియోగించి వృధా చేసికొనుచున్నాడు. దీనికి ఒక చక్కటి ఉదాహరణము ఇచట చెప్పబడుచున్నది. మహాభారత యుద్ధము ముగి౦పు రాబోవు సమయమున ధుర్యో ధనుడు మాత్రము మిగిలియుఓడెను. చివరిరోజు యుద్ధమునకు పోబోవుచూ తల్లి గాంధారి యొక్క ఆశీర్వచనమునకై వచ్చి ఆశీర్వదింపుమని అడుగగా గాంధారి యిట్లనెను. దుర్యోధనా! నీవు నదీ స్నానము గావిన్చి ఏ వస్త్రము ధరిమ్పక నా వద్ధకు రమ్ము. అంత దుర్యోధనుడు అటులనే చేయుచుండగా, శ్రీకృష్ణుడు తల్లి వద్దకు అయినను అట్లు వెళ్ళుట సముచితము కాదని అంగవస్త్రము ధరించి వెళ్ళుము అని సలహా ఇచ్చెను. అపుడు దుర్యోధనుడు చిన్నఅంగవస్త్రము ధరించి వెళ్ళెను గాంధారి పుత్ర ప్రేమతో దృష్టి సారించగా ఆమె దివ్య నేత్రముల నుండి దివ్య తేజస్సు ఎదురుగా నున్న దుర్యోధనుని శరీరమున వ్యాపింపగా అంగవ స్త్రముచే కప్పబడిన భాగము తప్ప మిగిలిన శరీరమంతయూ వజ్రముతో సమానమైన శక్తిని సంతరించు కొన్నది. గాంధారి నేత్రముల నుండి వచ్చిన ఆ దృష్టికి అంతటి శక్తి ఎట్లు వచ్చినది ? గాంధారి వివాహము ఐనప్పటి నుంచి నేత్ర దృష్టిని నిక్షిప్త పరచుకొనెను. ఇంద్రియ శక్తిని వృథా చేయరాదు అని.

|| ఓమ్ తత్ సత్ ||
శ్రీభగవానువాచ
తస్మాదజ్ఞాన సంభూతం హృత్థ్సం జ్ఞానాసినాత్మనః |
చిత్వైనం సంశయం యోగమాతిష్ఠోత్తిష్ఠ భారత || 42||
"ఓ అర్జునా! కాబట్టి నీ హృదయమున్నదియూ అజ్ఞానమువలన పుట్టినది అగు ఈ సంశయమును జ్ఞానమనబడు ఖడ్గముచే ఛేదించి నిష్కాఅమకర్మ యోగమును ఆచరింపుము. లెమ్ము!"
|| ఓమ్ తత్ సత్||