||Sundarakanda||

|| Sarga 13 ||

|| Meanings and Summary in English ||

Sanskrit Text in Telugu , Kannada, Gujarati, Devanagari, English

|| om tat sat||

Sundarakanda
Sarga 13
(with Sloka meanings and summary along with commentary)

Tika Traya gives a very brief summary of the thirteenth Sarga as follows: - પુષ્પકવિમાનાત્ નિર્ગતો હનુમાન્ વિદ્યુત્વેગેન સર્વતો અન્વિષ્યાપિ અલબ્ધ સીતાદર્શનઃ તસ્યા વિનાશમેવાદર્શને હેતુત્વેન ઉત્પ્રેક્ષતે| જાનક્યા અનુપલબ્ધી રામે નિવેદિતાનિવેદિતાપિ અનેક મહાનર્થાન્ આદિ વિચિન્ત્ય પ્રતિપ્રયાણાન્નિવૃત્તઃ પ્રાયોપવેશનં પ્રાણમોક્ષણં રાવણ મારણં યા યાવત્ વિચિન્તયતી તાવત્ એકાં વનવાટિકાં અન્વેષિતાં નિર્ધાર્ય તાં અન્વેષ્ઠું ઉપક્રાન્તઃ સ્વોદ્યોગસાફલ્યાપાદનાર્થં ઋષીં દેવગણં બ્રહ્માદીન્ પ્રાર્થયતે| " It is said here that Hanuma who jumped off the Pushpaka, having not been able to find Sita , goes on to thinking about the catastrophe that may unfold .Realizing that both informing Rama and not informing Rama about Sita are fraught with complications, rejecting the plan to return to Kishkindha, while thinking of giving up life etc, Hanuma sees Ashoka grove which he decides to search for Sita again. To ensure success, he prays all gods before entering Ashoka grove".

The story of thirteenth Sarga can be summarized a little more in detail as follows.

The story of thirteenth Sarga can be summarized as follows.

Though assured by Sampati that Sita is in Ravana's palace, Hanuma was unable to locate Sita . The mind of Hanuman moving about in Ravana's inner palaces , races in all directions. The main theme of the thirteenth Sarga is the runaway mind. Overcoming that runaway mind. Breaking free from the bonds of sorrow to start search for Sita again. Seeing Ashoka grove as a place that he should start search. Realizing that the success in the search requires the blessings of the Supreme being. And offering prayers to all before entering Ashoka grove to search for Sita.

First we see the runaway mind of Hanuman, who is unable to find Sita in his search." What happened to Sita, has she succumbed to Ravana? or did she fall off Ravana who was flying away in a hurry to avoid Rama's arrows? or did she get scared seeing the ocean and die ? or trying to wriggle out of Ravana's grip, did she fall in the ocean? or trying to protecting her chastity , was she devoured by Ravana himself? or was she killed by the many wives of Ravana?
or always thinking of Rama she may attained death. Or crying "O Rama O Lakshmana" she might have given up her life?"

Racing through these thoughts Hanuman travels full circle and comes back to his first question "has she succumbed to Ravana?" and then flips it around wondering "How can Sita succumb to Ravana?". In these thoughts of Hanuman we see the extreme mental agony faced by Hanuman.

The thoughts do not end there.

Hanuman's mind continues to run wild. 'Whether Sita, is lost or irrecoverable or dead , reporting the same to Rama is not proper. Informing the same is improper. Not informing is also not proper. What to do is difficult to decide".

Hanuman places himself in an acute dilemma.

Then his thoughts move on to possible events if he were to return to Kishkindha without seeing Sita. He sees a huge consequential catastrophe. Possibly Rama giving up life on hearing that Sita could not be located. And the subsequent collapse of Ikshvaku race on hearing death of Rama. Then Vanaras too may perish on realizing the loss of Ikshvaku race.

Ending these thoughts , Hanuman decides "I cannot go back without seeing Sita . I will not see the king of Vanaras without seeing Sita". Then his thoughts move back to the search for Sita. He thinks of killing Ravana who is the cause of all the chain of events or capture him and carry him to place him in front of Rama". Finally he comes back to the resolution that he will keep searching for Sita. Seeing Ashoka grove ahead he decides to search for Sita in that Ashoka grove.

Then that illustrious one, meditating for a moment, frees himself of the bonds of sorrow.
And he prays before proceeding for searching in the Ashoka grove.

That is the story of the thirteenth Sarga in Sundarakanda.

Now we continue with Sloka meanings
.

||Sloka 13.01||

વિમાનુત્તુ સુસંક્રમ્ય પ્રાકારં હરિયૂથપઃ|
હનુમાન્વેગવાનાસીત્ યથા વિદ્યુદ્ઘનાંતરે||13.01||

સ|| હરિયૂથપઃ વિમાનાત્ સુસંક્રમ્ય પ્રાકારં વેગવાન્ યથા વિદ્યુત્ ઘનાંતરે આસીત્||

||Sloka meanings||

હરિયૂથપઃ વિમાનાત્ સુસંક્રમ્ય -
the Vanara leader speedily jumped from the aerial chariot
પ્રાકારં વેગવાન્ આસીત્ - reached the boundary wall
યથા વિદ્યુત્ ઘનાંતરે - like a lightning.

||Sloka summary||

"The Vanara leader speedily jumped from the aerial chariot to the boundary wall in a flash like a lightning". ||13.01||

||Sloka 13.02||

સંપરિક્રમ્ય હનુમાન્ રાવણસ્ય નિવેશનાત્|
અદૃષ્ટ્વા જાનકીં સીતાં અબ્રવીત્ વચનં કપિઃ||13.02||

સ|| સીતાં જાનકીં અદૃષ્ટ્વા હનુમાન્ રાવણસ્ય નિવેશનાત્ સંપરિક્રમ્ય કપિઃ (ઇદં) વચનં અબ્રવીત્ ||

||Sloka meanings||

હનુમાન્ રાવણસ્ય નિવેશનાત્ સંપરિક્રમ્ય -
going around the palace of Ravana
સીતાં જાનકીં અદૃષ્ટ્વા -
not having been able to see Sita,
(ઇદં) વચનં અબ્રવીત્ - said the following

||Sloka summary||

"Not having been able to see Sita, going around the palace of Ravana, Hanuman said the following ( to himself)." ||13.02||

||Sloka 13.03||

ભૂયિષ્ટં લોળિતા લંકા રામસ્ય ચરતા પ્રિયમ્|
ન હિ પશ્યામિ વૈદેહીં સીતાં સર્વાંગશોભનામ્||13.03||

સ|| રામસ્ય પ્રિયં (કર્તુમ્) ચરતા લંકા ભૂયિષ્ઠં લોળિતા અપિ સર્વાંગશોભનામ્ વૈદેહીં સીતાં ન હિ પશ્યામિ||

||Sloka meanings||

રામસ્ય પ્રિયં (કર્તુમ્) ચરતા -
going around Lanka to perform Rama's mission
ભૂયિષ્ઠં લોળિતા અપિ - completely searched
સર્વાંગશોભનામ્ વૈદેહીં સીતાં ન હિ પશ્યામિ -
could not see Vaidehi of beautiful limbs'.

||Sloka summary||

'Going around Lanka to perform Rama's mission, searching Lanka thoroughly, I could still not see Vaidehi of beautiful limbs'. ||13.03||

||Sloka 13.04||

પ્લવનાનિ તટાકાનિ સરાંસિ સરિતસ્તથા|
નદ્યોઽનૂપવનાંતાશ્ચ દુર્ગાશ્ચ ધરિણીધરાઃ||13.04||
લોળિતા વસુધા સર્વા ન તુ પશ્યામિ જાનકીમ્|

સ|| પ્લવનાનિ તટાકાનિ સરાંસિ સરિતઃ તથા નદ્યાઃ અનૂપવનાંતાશ્ચ દુર્ગાઃ ધરણી ધરાઃ વસુધા સર્વાઃ લોળિતા જાનકીં ન પશ્યામિ તુ ||

||Sloka meanings||.

પ્લવનાનિ તટાકાનિ-
water bodies, tanks,
સરાંસિ સરિતઃ તથા નદ્યાઃ -
similarly streams as well as rivers
અનૂપવનાંતાશ્ચ -
along the woods
દુર્ગાઃ ધરણી ધરાઃ વસુધા સર્વાઃ લોળિતા -
places difficult to reach, mountains and all over Lanka were searched
જાનકીં ન પશ્યામિ તુ -
but I could not see Sita

||Sloka summary||

' I searched water bodies, tanks, lakes, similarly streams as well as rivers along the woods, places difficult to reach, mountains and all over Lanka , but I could not see Sita. ||13.04||

||Sloka 13.05||

ઇહ સંપાતિના સીતા રાવણસ્ય નિવેશને ||13.05||
આખ્યાતા ગૃથ રાજેન ન ચ પશ્યામિ તા મહમ્|

સ|| સીતા રાવણસ્ય નિવેશને ઇહ ( અસ્તિ ઇતિ) ગૃથરાજેન સંપાતિના આખ્યાતા | (પરંતુ) તાં (સીતાં) ન હિ પશ્યામિ ||

||Sloka meanings||.

સીતા રાવણસ્ય નિવેશને ઇહ - that Sita is in Ravana's palace
ગૃથરાજેન સંપાતિના આખ્યાતા - king of birds Sampati told
તાં (સીતાં) ન હિ પશ્યામિ - but I cannot find her

||Sloka summary||

"The king of birds Sampati told that Sita is in Ravana's palace. But I cannot find her". ||13.05||

||Sloka 13.06||

કિં નુ સીતાઽથ વૈદેહી મૈથિલી જનકાત્મજા||6||
ઉપતિષ્ટેત વિવશા રાવણં દુષ્ટચારિણમ્|

સ|| જનકાત્મજા વૈદેહી મૈથિલી દુષ્ટચારિણં વિવશં રાવણં કિં નુ ઉપતિષ્ઠેત ?

||Sloka meanings||

જનકાત્મજા વૈદેહી મૈથિલી -
Sita, the daughter of Janaka
વિવશં કિં નુ ઉપતિષ્ઠેત -
helpless , did she succumb to
દુષ્ટચારિણં રાવણં -
Ravana man of evil conduct

||Sloka summary||

"Could it be that Sita, the daughter of Janaka dejected and helpless succumbed to the evil intentions of Ravana?" ||13.06||

||Sloka 13.07||

ક્ષિપ્ર મુત્પતતો મન્યે સીતામાદાય રક્ષસઃ||13.07||
બિભ્યતો રામબાણાનાં અંતરા પતિતા ભવેત્ |

સ|| સીતામ્ આદાય રામબાણાનાં બિભ્યતઃ ક્ષિપ્રં ઉત્પતતઃ રક્ષસઃ અંતરઃ (સીતા) પતિતા ભવેત્ મન્યે||

||Sloka meanings||

સીતામ્ આદાય - while bringing Sita
રામબાણાનાં બિભ્યતઃ - out of fear of Rama's arrows
ક્ષિપ્રં ઉત્પતતઃ - flying at high speed
રક્ષસઃ અંતરઃ (સીતા) પતિતા ભવેત્ મન્યે-
Rakshasa could have dropped (her) I think

||Sloka summary||

(When Ravana was) flying at high speed out of fear of Rama's arrows while bringing Sita, could she have been dropped in the middle? ||13.07||

||Sloka 13.08||

અથવા હ્રિયમાણાયાઃ પથિ સિદ્ધનિષેવિતે||8||
મન્યે પતિતા માર્યાયા હૃદયં પ્રેક્ષ્ય સાગરમ્|

સ|| અથવા સિદ્ધનિષેવિતે પથિ હ્રિયમાણઃ આર્યાયાઃ હૃદયં સાગરં પ્રેક્ષ્ય પતિતા (ઇતિ) મન્યે||

||Sloka meanings||

અથવા સિદ્ધનિષેવિતે પથિ હ્રિયમાણઃ -
being carried away on the path travelled by Siddhas
આર્યાયાઃ હૃદયં - heart of the noble lady
સાગરં પ્રેક્ષ્ય પતિતા (ઇતિ) મન્યે -
seeing the ocean has fallen down I think

||Sloka summary||

While being carried away on the path travelled by Siddhas, I think the noble lady with broken heart seeing the ocean fell down ( out of fear).

||Sloka 13.09||

રાવણસ્યોરુવેગેન ભુજાભ્યાં પીડિતેન ચ||13.09||
તયા મન્યે વિશાલાક્ષ્યા ત્યક્તં જીવિત માર્યયા|

સ|| રાવણસ્ય ઉરુવેગેન ભુજાભ્યાં પીડિતેન ચ વીશાલાક્ષી તયા જીવિતા ત્યક્તં મન્યે||

||Sloka meanings||

રાવણસ્યોરુવેગેન - by the speed of Ravana
ભુજાભ્યાં પીડિતેન - pressure of his arms
વિશાલાક્ષી તયા જીવિતા ત્યક્તં મન્યે -
maybe she has given up her life

||Sloka summary||

"With Ravana's speedy flight and (being held by) the pressure of his arms I think she might have given up her life." ||13.09||

||Sloka 13.10||

ઉપર્યુપરિ વા નૂનં સાગરં ક્રમતસ્તદા||10||
વિવેષ્ટમાના પતિતા સમુદ્રે જનકાત્મજા|

સ|| તદા સાગરં ઉપરિ ઉપરિ ક્રમતઃ વિવેષ્ટમાના જનકાત્મજા સમુદ્રે નૂનં પતિતા (એવ)||

||Sloka meanings||

સાગરં ઉપરિ ઉપરિ ક્રમતઃ -
flying higher and higher over the ocean
વિવેષ્ટમાના જનકાત્મજા -
daughter of Janaka wriggling hard to extricate herself ( from Ravana)
નૂનં પતિતા (એવ)-
might have fallen in the ocean.

||Sloka summary||

"As he was flying higher and higher over the ocean, the daughter of Janaka wriggling hard to extricate herself might have fallen in the ocean." ||13.10||

||Sloka 13.11||

અહોક્ષુદ્રેણ વાઽનેન રંક્ષન્તી શીલમાત્મનઃ||13.11||
અબંધુર્ભક્ષિતા સીતા રાવણેન તપસ્વિની|

સ|| અહો આત્મનઃ શીલં રક્ષન્તી તપસ્વિની સીતા અબંધુઃ અનેન ક્ષુદ્રેણ રાવણેન ભક્ષિતા ?

||Sloka meanings||

અહો આત્મનઃ શીલં રક્ષન્તી -
while protecting her chastity
તપસ્વિની સીતા અબંધુઃ -
pious Sita distanced from close ones
ક્ષુદ્રેણ રાવણેન ભક્ષિતા -
was she eaten up by Ravana

||Sloka summary||

While protecting her chastity , the pious Sita distanced from close ones, was she eaten up by Ravana ||13.11||

||Sloka 13.12||

અથવા રાક્ષસેંદ્રસ્ય પત્નીભિ રસિતેક્ષણા||13.12||
અદુષ્ટા દુષ્ટભાવાભિઃ ભક્ષિતા સા ભવિષ્યતિ|

સ|| અથવા અદુષ્ટા અસિતેક્ષણા સા (સીતા) રાક્ષસેંદ્રસ્ય પત્નીભિઃ દુષ્ટભાવાભિઃ ભક્ષિતા ભવિષ્યતિ||

||Sloka meanings||

અથવા અદુષ્ટા અસિતેક્ષણા સા (સીતા) -
or else the pious lady with black eyes
રાક્ષસેંદ્રસ્ય પત્નીભિઃ દુષ્ટભાવાભિઃ -
by the cruel wives of Ravana
ભક્ષિતા ભવિષ્યતિ -
might have been eaten up.

||Sloka summary||

Or else Sita, the pious lady with black eyes, might have been eaten up by the cruel wives of Ravana.||13.12||

||Sloka 13.13||

સંપૂર્ણચંદ્ર પ્રતિમં પદ્મપત્રનિભેક્ષણમ્||13.13||
રામસ્ય ધ્યાયતી વક્ત્રં પંચત્વં કૃપણા ગતા|

સ|| કૃપણા વક્ત્રં સંપૂર્ણચંદ્ર પ્રતિમં પદ્મપત્રનિભેક્ષણં રામસ્ય ધ્યાયતી પંચત્વં ગતા||

||Sloka meanings||

કૃપણા વક્ત્રં સંપૂર્ણચંદ્ર પ્રતિમં -
poor lady with face like a full moon
પદ્મપત્રનિભેક્ષણં -
with eyes like lotus petals
રામસ્ય ધ્યાયતી પંચત્વં ગતા -
always meditating on Rama may have attained death

||Sloka summary||

"The poor lady with face like a full moon, with eyes like lotus petals always meditating on Rama may have attained death".||13.13||

||Sloka 13.14||

હા રામ લક્ષ્મણેત્યેવં હાઽયોધ્યે ચેતિ મૈથિલી||13.14||
વિલપ્ય બહુ વૈદેહી ન્યસ્ત દેહા ભવિષ્યતિ|

સ|| વૈદેહી મૈથિલી હા રામ હા લક્ષ્મણા હા અયોધ્યા ચ ઇતિ એવં બહુ વિલપ્ય ન્યસ્ત દેહા ભવિષ્યતિ||

||Sloka meanings||

વૈદેહી મૈથિલી -
Vaidehi, the princess of Mithila
હા રામ હા લક્ષ્મણા હા અયોધ્યા ચ -
Oh Rama O Lakshmana O Ayodhya
ઇતિ એવં બહુ વિલપ્ય - crying thus in many ways
ન્યસ્ત દેહા ભવિષ્યતિ - may have given up her body

||Sloka summary||

"Vaidehi, the princess of Mithila while crying 'Oh Rama O Lakshmana O Ayodhya " might have given up her life." ||13.14||

||Sloka 13.15,16||

અથવા નિહિતા મન્યે રાવણસ્ય નિવેશને||15||
નૂનં લાલપ્યતે સીતા પંજરસ્થેન શારિકા|

સ|| અથવા રાવણસ્ય નિવેશને નિહિતા સીતા પંજરસ્થા શારિકા ઇવ નૂનં લાલપ્યતે મન્યે||

||Sloka meanings||

અથવા રાવણસ્ય નિવેશને -
or in Ravana's palace
નિહિતા સીતા - imprisoned Sita
પંજરસ્થા શારિકા ઇવ -
like a bird myna in the cage
નૂનં લાલપ્યતે મન્યે -
surely crying, I think ||13.15||

||Sloka summary||

Or else I think, Sita imprisoned Ravana's palace, like a bird myna in the cage and is surely crying. ||13.15||

||Sloka 13.16||

જનકસ્ય સુતા સીતા રામપત્ની સુમધ્યમા||13.16||
કથમુત્પલ પત્રાક્ષી રાવણસ્ય વશં વ્રજેત્|

સ|| જનકસ્ય સુતા રામપત્ની સુમધ્યમા ઉત્પલપત્રાક્ષી સીતા રાવણસ્ય વશં કથં વ્રજેત્?

||Sloka meanings||

જનકસ્ય સુતા રામપત્ની-
daughter of Janaka, wife of Rama
સુમધ્યમા ઉત્પલપત્રાક્ષી સીતા -
Sita, lady with beautiful waist and eyes like lotus petals,
રાવણસ્ય વશં કથં વ્રજેત્ -
how could she come under Ravana's control?

||Sloka summary||

"The daughter of Janaka, wife of Rama, the lady with beautiful waist and eyes like lotus petals, how could she come under Ravana's control? "||13.16||

||Sloka 13.17||

વિનષ્ટા વા પ્રણષ્ટા વા મૃતા વા જનકાત્મજા||13.17||
રામસ્ય પ્રિય ભાર્યસ્ય ન નિવેદયિતું ક્ષમમ્|

સ|| રામસ્ય પ્રિયભાર્યસ્ય જનકાત્મજા વિનષ્ટા વા પ્રણષ્ટા વા મૃતા વા નિવેદયિતું ન ક્ષમમ્||

Rama Tika says - નનુ શીઘ્રં ગત્વા યથા વૃત્તં રામસન્નિધાવુચ્યતાં ઇત્ય આહ - વિનષ્ટેતિ| નવિનષ્ટા અત્રૈવ ક્વચિત્ ગોપિતાત્વેન અદૃષ્ઠા પ્રણષ્ટા વા ઇતો અન્યત્ર વિદ્યમાનાત્વેન અદૃષ્ટા વા મૃતા લોકાન્તરમ્ પ્રાપ્તા વા પ્રિય ભાર્યસ્ય રામસ્ય અગ્રે નિવેદયિતું કથયિતુમ્ ન ક્ષમમ્ , ત્રયાણામપિ અનિશ્ચિતત્વાત્ કિંચિત્ ઉક્તં ન શક્યતે ઇત્યર્થઃ|

||Sloka meanings||

રામસ્ય પ્રિયભાર્યસ્ય જનકાત્મજા -
Rama's dear wife , the daughter of Janaka
વિનષ્ટા વા પ્રણષ્ટા વા મૃતા -
lost or irrecoverable or dead
નિવેદયિતું ન ક્ષમમ્ -
reporting the same to Rama is not proper.

||Sloka summary||

"Whether Rama's dear wife , the daughter of Janaka , is lost or irrecoverable or dead , reporting the same to Rama is not proper." ||13.17||

Tilaka Tika says , since there is a doubt about the question of Sita being not seen. Sita may not be seen because she hidden in a secret place or she may have fallen somewhere while being carried away or she might have been killed by Ravana's followers etc. With this triple doubt it is not fair to inform Rama one way or the other

||Sloka 13.18||

નિવેદ્યમાને દોષઃ સ્યાત્ દોષ સ્સ્યા દનિવેદને||18||
કથં ખલુ કર્તવ્યં વિષમં પ્રતિભાતિ મે |

સ|| નિવેદ્યમાને દોષઃ સ્યાત્| અનિવેદને દોષઃ સ્યાત્ | કથં કર્તવ્યં નુ ખલુ મે વિષમં પ્રતિભાતિ ||

તિલકટીકાલો - ન દૃષ્ટેતિ નિવેદ્યમાને દોષઃ વક્ષ્યમાણરામ પ્રાણત્યાગરૂપઃ | અનિવેદને સ્વામિ વઞ્ચનરૂપો દોષઃ|તસ્માત્ નિવેદન અનિવેદન રૂપમ્ ઉભયમપિ વિષમમ્ દુરનુષ્ઠેયં પ્રતિભાતિ|

||Sloka meanings||

નિવેદ્યમાને દોષઃ સ્યાત્ -
Informing the same is improper.
અનિવેદને દોષઃ સ્યાત્ -
not informing is also not proper.
કથં કર્તવ્યં નુ - how to?
કર્તવ્યં નુ ખલુ મે વિષમં પ્રતિભાતિ -
what to do appears difficult to me

||Sloka summary||

"Informing the same is improper. Not informing is also not proper." ||13.18||

Informing Rama may lead his death. Not Informing him is misleading the master. So both courses of action are faulty.

||Sloka 13.19||

અસ્મિન્નેવં ગતે કાર્યે પ્રાપ્તકાલં ક્ષમં ચ કિમ્||13.19||
ભવેદિતિ મતં ભૂયો હનુમાન્ પ્રવિચારયત્|

સ|| અસ્મિન્ કાર્યે એવં ગતે પ્રાપ્તકાલં ક્ષમમ્ કિં ભવેત્ ઇતિ મતં ભૂયઃ હનુમાન્ પ્રવિચારયત્||

Rama Tika says- અસ્મિન્નિતિ| કાર્યે કર્તવ્યે એવં ગતે અશક્યં પ્રાપ્તે સતિ કિમપિ ક્ષમં ઉચિત કૃત્યં પ્રાપ્તકાલં ભવેદ્ ઇત્ નિશ્ચયં પ્રવિચારયન્ કુર્વન્નાસ્તેતિ શેષઃ|

Govindaraja Tika says- અસ્મિન્નિતિ| હનુમાન્ અસ્મિન્ કાર્યે એવં ગતે એવં વિષમત્વં પ્રાપ્તે સતિ કિં પ્રાપત્કાલમ્ કાલોચિતમ્ ક્ષમં સમર્થં ચ ભવેદત્ ઇતિ મતં પક્ષં ભૂયઃ પ્રવિચારયત||

||Sloka meanings||

અસ્મિન્ કાર્યે - in this regard
એવં ગતે - when the things took this turn
પ્રાપ્તકાલં ક્ષમમ્ કિં ભવેત્ -
what is proper and right for me to do
ઇતિ મતં ભૂયઃ હનુમાન્ પ્રવિચારયત્ -
thus Hanuman again started thinking

||Sloka summary||

"In this regard when the things take such a turn what is proper and right for me to do' . Thus Hanuman again started thinking again". ||13.19||

||Sloka 13.20||

યદિ સીતા મદૃષ્ટ્વાઽહં વાનરેંદ્રપુરી મિતઃ||13.20||
ગમિષ્યામિ તતઃ કોમે પુરુષાર્થો ભવિષ્યતિ |

સ|| અહમ્ સીતામ્ અદૃષ્ટ્વા વાનરેંદ્રપુરીં ઇતઃ યદિ ગમિષ્યામિ તતઃ મે કો પુરુષાર્થઃ ભવિષ્યતિ||

||Sloka meanings||

અહમ્ સીતામ્ અદૃષ્ટ્વા - without seeing Sita
વાનરેંદ્રપુરીં ઇતઃ યદિ ગમિષ્યામિ -
if I go to the city of the Vanara king
તતઃ મે કો પુરુષાર્થઃ ભવિષ્યતિ -
then what is my accomplishment.

||Sloka summary||

"Without seeing Sita if I go to the city of the Vanara king then what is my accomplishment." ||13.20||

Implies that Hanuma has not achieved anything. His flying across the ocean was wasted effort.

||Sloka 13.21||

મમેદં લંઘનં વ્યર્થં સાગરસ્ય ભવિષ્યતિ||13.21||
પ્રવેશશ્ચૈવ લંકાયા રાક્ષસાનાં ચ દર્શનમ્|

સ|| મમ ઇદં સાગરસ્ય લંઘનં લંકાયા પ્રવેશનં રાક્ષસાનાં ચ દર્શનં વ્યર્થં ભવિષ્યતિ||

||Sloka meanings||

મમ ઇદં સાગરસ્ય લંઘનં -
my effort of crossing of the ocean
લંકાયા પ્રવેશનં - entering Lanka
રાક્ષસાનાં ચ દર્શનં - seeing the Rakshasas
વ્યર્થં ભવિષ્યતિ - would all be futile

||Sloka summary||

"This effort of crossing of the ocean, entering Lanka, seeing the Rakshasas would all be futile." ||13.21||

||Sloka 13.22||

કિં માં વક્ષ્યતિ સુગ્રીવો હરયો વા સમાગતાઃ||13.22||
કિષ્કિંધાં સમનુપ્રાપ્તં તૌ વા દશરથાત્મજૌ|

સ|| કિષ્કિંધં સમનુપ્રાપ્તં માં સુગ્રીવઃ વા સમાગતાઃ હરયઃ વા દશરથાત્મજૌ કિં માં વક્ષ્યતિ ||

||Sloka meanings||

કિષ્કિંધં સમનુપ્રાપ્તં -
once I reach Kishkindha
સુગ્રીવઃ વા સમાગતાઃ હરયઃ -
Sugriva or the assembled Vanaras
વા દશરથાત્મજૌ -
the two sons of Dasaratha
માં કિં વક્ષ્યતિ -
what will they say

||Sloka summary||

"What will Sugriva or the assembled Vanaras or the two sons of Dasaratha say, once I reach Kishkindha." ||13.22||

||Sloka 13.23||

ગત્વાતુ યદિ કાકુત્થ્સં વક્ષ્યામિ પરમપ્રિયમ્||23||
ન દૃષ્ટેતિ મયા સીતા તતસ્તક્ષ્યતિ જીવિતમ્|

સ|| ગત્વા કાકુત્સ્થં સીતા મયા નદૃષ્ટા ઇતિ પરં અપ્રિયં વક્ષ્યામિ યદિ તતઃ (સઃ રામઃ) જીવિતં ત્યક્ષ્યતિ||

||Sloka meanings||.

ગત્વા - after reaching
કાકુત્સ્થં સીતા મયા નદૃષ્ટા ઇતિ -
If I tell Rama that Sita was not seen
પરં અપ્રિયં વક્ષ્યામિ યદિ - the unpleasant news if I tell
તતઃ (સઃ રામઃ) જીવિતં ત્યક્ષ્યતિ -
then he ( Rama) will give up his life

||Sloka summary||

"After reaching, If I tell Rama the unpleasant news that Sita was not seen by me then he will give up his life." ||13.23||

||Sloka 13.24||

પરુષં દારુણં ક્રૂરં તીક્ષ્ણ મિંદ્રિયતાપનમ્||13.24||
સીતાનિમિત્તં દુર્વાક્યં શ્રુત્વા સ ન ભવિષ્યતિ |

સ|| પરુષં દારુણં કૄરં ઇંદ્રિયતાપનં સીતાનિમિત્તં દુર્વાક્યં શ્રુત્વા સઃ રામઃ ન ભવિષ્યતિ||

Govindaraja Tika says- પરુષં શ્રવણ કટુકમ્, દારુણમ્ ભયંકરમ્, ક્રૂરમ્ ઉગ્રમ્ , તીક્ષ્ણમ્ અસહ્યમ્, ઇન્દ્રિયતાપનમ્ ઇન્દ્રિય ક્ષોભકમ્, સીતાનિમિત્તમ્ સીતાવિષયમ્ |

||Sloka meanings||

પરુષં દારુણં કૄરં -
harsh dreadful cruel
ઇંદ્રિયતાપનં -
which can scorch the senses
સીતાનિમિત્તં દુર્વાક્યં શ્રુત્વા -
hearing the unwelcome words about Sita
સઃ રામઃ ન ભવિષ્યતિ -
Rama will not live

||Sloka summary||

"After hearing the harsh dreadful cruel sharp words about Sita which can scorch the senses, Rama will not live." ||13.24||

||Sloka 13.25||

તં તુ કૃચ્છગતં દૃષ્ટ્વા પંચત્વગતમાનસમ્||13.25||
ભૃશાનુ રક્તો મેધાવી ન ભવિષ્યતિ લક્ષ્મણઃ|

સ|| પંચત્વગતમાનસં તં દૃષ્ટ્વા કૃચ્છગતં ભૃશાનુરક્તઃ મેધાવી લક્ષ્મણઃ તુ ન ભવિષ્યતિ||

Rama Tika says - કૃચ્છગતં કષ્ટં પ્રાપ્તં અત એવ પંચત્વે મરણ સદૃશે ગતં માનસં યસ્ય તં રામં દૃષ્ટ્વા ભૃશાનુરક્તઃ તદ્વિષયકાત્યનુરાગવાન્ લક્ષ્મણઃ ન ભવિષ્યતિ|

||Sloka meanings||

કૃચ્છગતં પંચત્વગતમાનસં તં દૃષ્ટ્વા-
Seeing him who is in pain and has almost given up his life
ભૃશાનુરક્તઃ - deeply devoted
મેધાવી લક્ષ્મણઃ તુ ન ભવિષ્યતિ -
wise Lakshmana will not survive.

||Sloka summary||

"Seeing him who is in deep pain and has almost given up his life, deeply devoted and wise Lakshmana will not survive." ||13.25||

||Sloka 13.26||

વિનષ્ટૌ ભ્રાતરૌ શ્રુત્વા ભરતોઽપિ મરિષ્યતિ||26||
ભરતં ચ મૃતં દૃષ્ટ્વા શતૃઘ્નો ન ભવિષ્યતિ|

સ|| ભ્રાતરૌ વિનષ્ટૌ (ઇતિ) શ્રુત્વા ભરતઃ અપિ ન ભવિષ્યતિ| ભરતં ચ મૃતં દૃષ્ટ્વા શતૃઘ્નો ન ભવિષ્યતિ||

||Sloka meanings||

ભ્રાતરૌ વિનષ્ટૌ (ઇતિ) શ્રુત્વા -
Hearing that the two brothers are dead
ભરતઃ અપિ ન ભવિષ્યતિ -
even Bharata will not survive
ભરતં ચ મૃતં દૃષ્ટ્વા -
Seeing Bharata too dead
શતૃઘ્નો ન ભવિષ્યતિ -
Shatrughna will not survive

||Sloka summary||

"Hearing that the two brothers are dead even Bharata will not survive. Seeing Bharata too dead Shatrughna will not survive."||13.26||

||Sloka 13.27 ||

પુત્રાન્ મૃતાન્ સમીક્ષ્યાથ ન ભવિષ્યતિ માતરઃ||13.27||
કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ કૈકેયી ચ ન સંશયઃ|

સ|| અથ મૃતાન્ પુત્રાન્ સમીક્ષ્ય માતરઃ કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ કૈકેયી તથા ન ભવિષ્યતિ | ન સંશયઃ||

||Sloka meanings||

અથ મૃતાન્ પુત્રાન્ સમીક્ષ્ય -
seeing the death of their sons
માતરઃ કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ -
mothers Kausalya, Sumitra as well as
કૈકેયી તથા ન ભવિષ્યતિ -
Kaikeyi will not survive
ન સંશયઃ - there is no doubt.

||Sloka summary||

"Then seeing the death of their sons mothers Kausalya, Sumitra as well as Kaikeyi will not survive. There is no doubt." ||13.27||

||Sloka 13.28||

કૃતજ્ઞઃ સત્યસંધશ્ચ સુગ્રીવઃ પ્લવગાધિપઃ||28||
રામં તથા ગતં દૃષ્ટ્વા તતસ્ત્ય ક્ષ્યતિ જીવિતમ્|

સ|| સુગ્રીવઃ કૃતજ્ઞઃ સત્યસંધઃ પ્લવગાધિપઃ તથા ગતં રામં દૃષ્ટ્વા તતઃ જીવિતં ત્યક્ષ્યતિ||

||Sloka meanings||

કૃતજ્ઞઃ સત્યસંધઃ પ્લવગાધિપઃ સુગ્રીવઃ -
Grateful, truthful Sugriva the leader of Vanaras
તથા ગતં રામં દૃષ્ટ્વા -
seeing Rama thus lost
તતઃ જીવિતં ત્યક્ષ્યતિ -
then will give up his life

||Sloka summary||

Grateful, truthful Sugriva the leader of Vanaras seeing Rama thus lost , will then give up his life ||13.28||

||Sloka 13.29||

દુર્મના વ્યથિતા દીના નિરાનંદા તપસ્વિની||13.29||
પીડિતા ભર્તૃશોકેન રુમા ત્યક્ષ્યતિ જીવિતમ્|

સ|| ભર્તૃશોકેન પીડિતા નિરાનંદા તપસ્વિની વ્યથિતા દુર્મના રુમા જીવિતં ત્યક્ષ્યતિ||

||Sloka meanings||

ભર્તૃશોકેન પીડિતા -
grieved on account of husband's death
નિરાનંદા તપસ્વિની -
unhappy, ascetic
વ્યથિતા દુર્મના -
distressed, tormented
રુમા જીવિતં ત્યક્ષ્યતિ -
Ruma will give up her life.

||Sloka summary||

"Grieved on account of husband's death, distressed, unhappy, tormented Ruma will give up her life." ||13.29||

||Sloka 13.30||

વાલિજેન તુ દુઃખેન પીડિતા શોકકર્શિતા||30||
પંચત્વં ગતે રાજ્ઞે તારાઽપિ ન ભવિષ્યતિ|

સ|| વાલિજેન દુઃખેન પીડિતા શોકકર્શિતા તારા અપિ રાજ્ઞિ પંચત્વં ગતે ન ભવિષ્યતિ||

||Sloka meanings||

વાલિજેન દુઃખેન પીડિતા -
troubled by the death of Vali
શોકકર્શિતા તારા અપિ -
tortured by grief Tara too
રાજ્ઞિ પંચત્વં ગતે -
with the death of the King
ન ભવિષ્યતિ - will not live

||Sloka summary||

"Troubled by the death of Vali, being already with grief Tara too will not live on hearing the death of the King." ||13.30||

||Sloka 13.31||

માતાપિત્રોર્વિનાશેન સુગ્રીવવ્યસનેન ચ||13.31||
કુમારોઽપ્યંગદઃ કસ્માદ્ધારયિષ્યતિ જીવિતમ્|

સ|| કુમારઃ અંગદઃ અપિ માતાપિત્રોઃ વિનાશેન સુગ્રીવસ્ય વ્યસનેન જીવિતં કસ્માત્ ધરિષ્યતિ?

||Sloka meanings||

કુમારઃ અંગદઃ અપિ -
prince Angada too
માતાપિત્રોઃ વિનાશેન -
with the death of his parents
સુગ્રીવસ્ય વ્યસનેન -
the loss of Sugriva,
જીવિતં કસ્માત્ ધરિષ્યતિ? -
how will he keep his life?

||Sloka summary||

"With the death of his parents and the loss of Sugriva, how will prince Angada keep his life?" ||13.31||

||Sloka 13.32||

ભર્તૃજેન તુ દુઃખેન હ્યભિભૂતા વનૌકસઃ||32||
શિરાં સ્યભિહનિષ્યંતિ તલૈર્મુષ્ટિભિરેવ ચ |

સ|| વનૌકસઃ ભર્તૃજેન દુઃખેન અભિભૂતાઃ તલૈઃ મુષ્ટિભિરેવચ સિરાંસિ અભિહનિષ્યન્તિ ||

||Sloka meanings||

વનૌકસઃ ભર્તૃજેન દુઃખેન અભિભૂતાઃ -
Vanaras overpowered with grief over their king
તલૈઃ મુષ્ટિભિરેવચ - with their palms and fists
સિરાંસિ અભિહનિષ્યન્તિ - hit their own heads

||Sloka summary||

"Vanaras overpowered with grief over their king will hit their own heads with their palms and fists".||13.32||

||Sloka 13.33||

સાંત્વે નાનુપ્રદાનેન માનેન ચ યશસ્વિના||13.33||
લાલિતાઃ કપિરાજેન પ્રાણાં સ્તક્ષ્યંતિ વાનરાઃ |

સ|| યશસ્વિના કપિરાજેન માનેન સાંત્વેન અનુપ્રદાનેન લાલિતાઃ વાનરાઃ પ્રાણાન્ ત્યક્ષ્યન્તિ||

||Sloka meanings||

યશસ્વિના કપિરાજેન માનેન -
by the illustrious Vanara king
માનેન સાંત્વેન અનુપ્રદાનેન લાલિતાઃ -
reared with respect good words and gifts ,
વાનરાઃ પ્રાણાન્ ત્યક્ષ્યન્તિ -
the Vanaras too will give up their life

||Sloka summary||

"Reared by the illustrious Vanara king with respect, good words and gifts , the Vanaras too will give up their life." ||13.33||

||Sloka 13.34||

ન વનેષુ ન શૈલેષુ ન નિરોધેષુ વા પુનઃ||13.34||
ક્રીડામનુભવિષ્યંતિ સમેત્ય કપિકુંજરાઃ|

સ||કપિકુંજરાં સમેત્ય વનેષુ શૈલેષુ ન નિરોધેષુ વા પુનઃ ક્રીડાં ન અનુભવિષ્યન્તિ||

||Sloka meanings||

કપિકુંજરાં સમેત્ય -
Vanara chiefs will not get together
વનેષુ શૈલેષુ ન નિરોધેષુ -
in the forests or mountains or caves again
પુનઃ ક્રીડાં ન અનુભવિષ્યન્તિ -
enjoy sports again

||Sloka summary||

"Vanara chiefs will not get together to enjoy sports in the forests or mountains or caves again." ||13.34||

||Sloka 13.35||

સપુત્ત્ર દારાસ્સામત્યા ભર્તૃવ્યસનપીડિતાઃ||13.35||
શૈલાગ્રેભ્યઃ પતિષ્યંતિ સમેષુ વિષમેષુ ચ|

સ|| સપુત્રદારાઃ સ અમાત્યાઃ ભર્તૃર્વ્યસન પીડિતાઃ શૈલાગ્રેભ્યઃ સમેષુ વિષમેષુ ચ પતિષ્યન્તિ||

||Sloka meanings||

સપુત્રદારાઃ સ અમાત્યાઃ -
along with sons wives and ministers
ભર્તૃર્વ્યસન પીડિતાઃ -
tormented by the death of the king
શૈલાગ્રેભ્યઃ સમેષુ વિષમેષુ ચ -
from the mountain peaks to the even and uneven grounds
પતિષ્યન્તિ - will fall down ( to death)

||Sloka summary||

"Vanaras tormented by the death of the king, along with sons wives and ministers, will fall down from the mountain peaks to the even and uneven grounds." ||13.35||

||Sloka 13.36||

વિષમુદ્બંધનં વાપિ પ્રવેશં જ્વલનસ્ય વા||13.36||
ઉપવાસ મધો શસ્ત્રં પ્રચરિષ્યંતિ વાનરાઃ|

સ|| વિષં ઉદ્બન્ધનં વાપિ જ્વલનસ્ય પ્રવેશં વા ઉપવાસં અથો શસ્ત્રં વાનરાઃ પ્રચરિષ્યન્તિ||

Rama Tika says - ભતૃવ્યસન પીડિતાઃ વાનરાઃ સૈલાગ્રેભ્યઃ પતિષ્યન્તિ વિષં વા પ્રચરિષ્યન્તિ ભક્ષયિષ્યન્તિ, ઉદ્ભન્ધનાદિ વા પ્રચરિષન્તિ કરિષ્યન્તિ, શસ્ત્રં વા પ્રચરિષ્યન્તિ સ્વસ્વ શરીરે પ્રવેષયિષ્યન્તિ | શ્લોકાદ્વયં એકાન્વયિ|

||Sloka meanings||

વિષં ઉદ્બન્ધનં વાપિ -
by poison or hanging themselves
જ્વલનસ્ય પ્રવેશં વા -
or by entering a fire
ઉપવાસં અથો શસ્ત્રં -
entering into a fast or using a weapon
વાનરાઃ પ્રચરિષ્યન્તિ -
Vanaras will perish

||Sloka summary||

"Vanaras will perish by poison or hanging or fire or entering into a fast or using a weapon." ||13.36||

||Sloka 13.37||

ઘોરમારોદનં મન્યે ગતે મયિ ભવિષ્યતિ||13.37||
ઇક્ષ્વાકુકુલનાશશ્ચ નાશશ્ચૈવ વનૌકસામ્|

સ|| મયિ ગતે ઇક્ષ્વાકુકુલનાશસ્ચ વનૌકસાં નાશશ્ચ એવ ઘોરં આરોદનમ્ ભવિષ્યતિ (ઇતિ) મન્યે||

||Sloka meanings||

there will be a great hue and cry

મયિ ગતે ઇક્ષ્વાકુકુલનાશસ્ચ -
my going will result in the destruction of Ikshavakus
વનૌકસાં નાશશ્ચ એવ ઘોરં -
destruction of Vanaras too
ઘોરં આરોદનમ્ ભવિષ્યતિ (ઇતિ) મન્યે -
there will be a great hue and cry

||Sloka summary||

"I think my going there (without seeing Sita) will result in the destruction of Ikshavakus and the destruction of Vanaras and there will be a great hue and cry." ||13.37||

||Sloka 13.38||

સોઽહં નૈવ ગમિષ્યામિ કિષ્કિંધાં નગરી મિતઃ||13.38||
ન ચ શક્ષ્યામ્યહં દ્રષ્ટું સુગ્રીવં મૈથિલીં વિના|

સ|| અહં કિષ્કિંધાં નગરીં ન ગમિષ્યામિ એવ | અહં મૈથિલી વિના સુગ્રીવં ન ચ દ્રક્ષ્યામિ ||

||Sloka meanings||.

અહં કિષ્કિંધાં નગરીં ન ગમિષ્યામિ એવ -
I will not go to Kishkindha
મૈથિલી વિના -
without Maithili
અહં સુગ્રીવં ન ચ દ્રક્ષ્યામિ -
I am not seeing Sugriva.

||Sloka summary||

"So I will not go to Kishkindha. I am not seeing Sugriva without Maithili." ||13.38||

||Sloka 13.39||

મય્યગચ્છતિ ચેહસ્થે ધર્માત્માનૌ મહારથૌ||13.39||
આશયા તૌ ધરિષ્યેતે વાનરાશ્ચ મનસ્વિનઃ|

સ|| મયિ અગચ્છતિ ઇહસ્થે તૌ ધર્માત્માનૌ મહારથૌ આશયા ધરિષ્યેતે | મનસ્વિનઃ વાનરાઃ ચ ||

||Sloka meanings||

મયિ અગચ્છતિ ઇહસ્થે -
by my not going and staying here
તૌ ધર્માત્માનૌ મહારથૌ -
the righteous and great warriors Rama and Lakshmana
આશયા ધરિષ્યેતે -
will survive on hope
મનસ્વિનઃ વાનરાઃ ચ -
high souled Vanaras too (will survive).

||Sloka summary||

"By my not going and staying here, the righteous and great warriors will survive on hope. The high souled Vanaras too (will survive)." ||13.39||

||Sloka 13.40,41||

હસ્તાદાનો મુખાદાનો નિયતો વૃક્ષમૂલિકઃ||13.40||
વાનપ્રસ્થો ભવિષ્યામિ હ્યદૃષ્ટ્વા જનકાત્મજામ્|
સાગરાનૂપજે દેશે બહુમૂલફલોદકે||13.41||

સ|| જનકાત્મજામ્ અદૃષ્ટ્વા હસ્તદાનઃ મુખદાનઃ નિયતા બહુમૂલફલોદકે સાગરાનૂપજે દેશે વૃક્ષમૂલિકઃ વાનપ્રસ્થઃ ભવિષ્યામિ||

Tilaka Tika says - હસ્તદાનો હસ્ત પતિત ફલાદિક ગ્રાહકઃ તત્ ભોજીતિ યાવત્‌ెવં મુખદાનો મુખપતિત બોજો, નિયતો નિયતેન્દ્રિયઃ, વૃક્ષમૂલિકો વૃક્ષમૂલનિવાસી|

||Sloka meanings||

જનકાત્મજામ્ અદૃષ્ટ્વા -
not having seen Sita
હસ્તદાનઃ મુખદાનઃ -
with food available to hand and mouth
નિયતા બહુમૂલફલોદકે -
and strictly living on fruits and roots
સાગરાનૂપજે દેશે -
living on the land near the sea coast
વૃક્ષમૂલિકઃ -
living under a tree
વાનપ્રસ્થઃ ભવિષ્યામિ -
I will live like a hermit

||Sloka summary||

"Not having seen Sita, with food available to hand and mouth and strictly living on fruits , roots and water, living on the land near the sea coast I will live like a hermit". ||13.41,42||

||Sloka 13.42||

ચિતાં કૃત્વા પ્રવેક્ષ્યામિ સમિદ્દ મરણીસુતમ્|
ઉપવિષ્ટસ્ય વા સમ્યગ્લિંગિનીં સાધયિષ્યતઃ||13.42||
શરીરં ભક્ષયિષ્યંતિ વાયસા શ્શ્વાપદાનિ ચ|

સ|| સમિદ્ધમ્ અરણીસુતં ચિતાં કૃત્વા પ્રવેક્ષ્યામિ શરીરં વાયસાઃ શ્વપદાનિ ચ ભક્ષયિષ્યન્તિ વા ઉપવિષ્ટસ્ય લિંગિનીં સાધયિષ્યતઃ ||

રામ ટીકાલો - લિઙ્ગિનં - ઊર્ધ્વગતિ સાધક ચિહ્નમ્ સમ્યક્ સાધયિષ્યતઃ અત એવ ઉપવિષ્ટસ્ય ચિતાં પ્રવિષ્ટસ્યમમ શરીરં વાયસાઃ શ્વપદાનિચ ભક્ષયિશ્યન્તિ|

||Sloka meanings||

સમિદ્ધમ્ અરણીસુતં -
with fire sticks lit
ચિતાં કૃત્વા પ્રવેક્ષ્યામિ -
having made a pyre I will enter the same
વાયસાઃ શ્વપદાનિ -
let wild beasts and crows
ચ શરીરં ભક્ષયિષ્યન્તિ -
eat my body
વા ઉપવિષ્ટસ્ય લિંગિનીં સાધયિષ્યતઃ -
sitting here fast unto death

||Sloka summary||

"Having made a pyre I will lit the same with fire sticks and enter. Let wild beasts and crows will eat me Or seated here I will fast unto death." ||13.42||

||Sloka 13.43||

ઇદં મહર્ષિભિ ર્દૃષ્ટં નિર્યાણ મિતિ મે મતિઃ||13.43||
સમ્યગાપઃ પ્રવેક્ષ્યામિ ન ચે ત્પશ્યામિ જાનકીમ્|

સ|| જાનકીં ન પશ્યામિ ચેત્ આપઃ પ્રવેક્ષ્યામિ | ઇદં મહર્ષિભિઃ દૃષ્ટં સમ્યક્ નિર્યાણં ઇતિ મે મતિઃ ||

Rama Tika says- જાનકીં નપશ્યામિ ચેત્ આપઃ પ્રવિશ્યામિ| તત્ર હેતુઃ ઇદં જલપ્રવેશેન મયિ નિર્યાણમ્ ઋષિભિઃ દૃષ્ટમ્ ઉત્તમત્વેન નિર્દિષ્ટમ્ |

ગોવિન્દરાજા ટીકાલો - ન ચ એવં આત્મત્યાગો દોષઃ

||Sloka meanings||

જાનકીં ન પશ્યામિ ચેત્ - If I do not see Janaki
આપઃ પ્રવેક્ષ્યામિ - I will enter water
ઇદં મહર્ષિભિઃ દૃષ્ટં - this way of giving up life approved by Seers
ઇતિ મે મતિઃ - that I think

||Sloka summary||

"If I do not see Janaki I will enter water. This way of giving up life is suggested by great Rishis I think." ||13.43||

Here the thought projected is entering water and thus giving up life ; It would sound like approving suicide. The poet clarifies here that it is an accepted process by Rishis. Govindaraja in his Tika says hence there is no fault in this self-sacrifice.

||Sloka 13.44||

સુજાતમૂલા સુભગા કીર્તિમાલા યશસ્વિની||13.44||
પ્રભગ્ના ચિરરાત્રીયં મમ સીતામપશ્યતઃ|

સ|| સુભગા યશસ્વિની કીર્તિમાલા સીતામ્ અપશ્યતઃ મમ ચિરરાત્રીયં સુજાતમૂલા પ્રભગ્ના||

Govindaraja says - સુજાત મૂલા આદૌ લંકાધિદેવતા જયેન શોભનપ્રારંભા,સુભગા ચન્દ્રોદયેન રમ્યા કીર્તિમાલા મમ કીર્તિમયમાલા યશસ્વિની હનુમતો લંકાપ્રવેશ રાત્રી ઇતિ વિખ્યાતા|ચિર રાત્રી જાગરણેન દીર્ઘભૂતારાત્રિઃ પ્રભગ્ના સમાપ્તા એવં કલ્યાણીયં રાત્રિઃ સીતાં અપશ્યતો વ્યર્થઃ જાતેત્યર્થઃ|

||Sloka meanings||

સુભગા યશસ્વિની કીર્તિમાલા સીતામ્ અપશ્યતઃ -
Not having seen lovely, glorious and famous Sita
મમ ચિરરાત્રીયં સુજાતમૂલા -
this long night which started well,
પ્રભગ્ના - is (now) wasted

||Sloka summary||

"Not having seen lovely, glorious and famous Sita , this long night which started well, lovely, glorious and famous is (now) wasted". ||13.44||

Govindaraja says in his Tika - સુજાતમૂલા refers to a good beginning with the defeat of Lamkin while entering Lanka; સુભગા - auspicious start because of the presence of full mean; કીર્તિમાલા famous being the night on which the search for Sita was started in Lanka.

While they sound appropriate , the three words સુભગા યશસ્વિની કીર્તિમાલા are all equally applicable to Sita too . hence we used the same in our meanings and Sloka summary

||Sloka 13.45||

તાપસો વા ભવિષ્યામિ નિયતો વૃક્ષમૂલિકા||13.45||
નેતઃ પ્રતિ ગમિષ્યામિ તામદૃષ્ટ્વાઽસિતેક્ષણામ્|

સ|| નિયતઃ વૃક્ષમૂલિકઃ તાપસો વા ભવિષ્યામિ | તાં અસિતેક્ષણામ્ અદૃષ્ટ્વા ઇતઃ ન પ્રતિ ગમિષ્યામિ ||

||Sloka meanings||

નિયતઃ વૃક્ષમૂલિકઃ -
Strictly sitting under a tree
તાપસો વા ભવિષ્યામિ -
I will become an ascetic.
તાં અસિતેક્ષણામ્ અદૃષ્ટ્વા -
without seeing Sita that black eyed one
ઇતઃ ન પ્રતિ ગમિષ્યામિ -
I will not go back from here

||Sloka summary||

"Strictly sitting under a tree I will become an ascetic. Without seeing Sita that black eyed one I will not go back from here." ||13.45||

||Sloka 13.46||

યદીતઃ પ્રતિગચ્છામિ સીતા મનધિગમ્યતામ્||13.46||
અંગદઃ સહ તૈઃ સર્વૈઃ વાનરૈઃ નભવિષ્યતિ|

સ|| તાં સીતાં અનધિગમ્ય ઇતઃ યદિ પ્રતિગચ્છામિ તે સર્વૈઃ વાનરૈઃ અંગદૈઃસહ ન ભવિષ્યતિ||

||Sloka meanings||

તાં સીતાં અનધિગમ્ય ઇતઃ -
without seeing Sita here
યદિ પ્રતિગચ્છામિ - If I go back
તે સર્વૈઃ વાનરૈઃ અંગદૈઃ સહ -
the Vanaras along with Angada
ન ભવિષ્યતિ - will die

||Sloka summary||

"If I go back from here without seeing Sita the Vanaras along with Angada will die" .||13.46||

||Sloka 13.47||

વિનાશે બહવો દોષા જીવન્ ભદ્રાણિ પશ્યતિ||13.47||
તસ્માત્ પ્રાણાન્ ધરિષ્યામિ ધ્રુવો જીવિતસંગમઃ|

સ|| વિનાશે બહવઃ દોષાઃ | જીવન્ ભદ્રાણિ પશ્યતિ | તસ્માત્ પ્રાણાન્ ધરિષ્યામિ જીવિત સંગમઃ ધૃવઃ||

Rama Tika says - વિનાશે મદ્ વિધ્વંસે બહવો દોષાઃ ઉભયકુલ વિધ્વંસો ભવિષતિ ઇત્યર્થઃ|તસ્માત્ પ્રાણાન્ ધરિષ્યામિ|નનુ તવ પ્રાણ ધારણોપિ જાનકી વૃત્તાન્ત અલાભે વાનરૈઃ સુગ્રીવ સમીપ ગમને તત્ પ્રાણ વિધાતઃ ગમન્ અભાવે વૃત્તાન્તલાભાનાપત્યા ઉભકુલવિનાશશો ભવિષ્યત્યેવેત્ કિં તવ પ્રાણધારણેનેત્યત આહ- જીવતિ સતિ| સંગમઃ સુખપ્રાપ્તિઃ ધ્રુવો નિશ્ચિતઃ અતઃ જીવન્ મમાત્મા ભદ્રકં લકલ્યાણં પ્રાપ્નોતિ પ્રાપ્સ્યતિ|

||Sloka meanings||

વિનાશે બહવઃ દોષાઃ -
death has many sins
જીવન્ ભદ્રાણિ પશ્યતિ -
living one will see auspicious events
તસ્માત્ પ્રાણાન્ ધરિષ્યામિ -
so I will keep my life
જીવિત સંગમઃ ધૃવઃ -
for a living one happiness is certain.

||Sloka summary||

"Death has many sins. Living one will see auspicious events. So I will keep my life , for a living one happiness is certain." ||13.47||

||Sloka 13.48||

એવં બહુવિધં દુઃખં મનસા ધારયન્ મુહુઃ||13.48||
નાધ્યગચ્ચત્ તદા પારં શોકસ્ય કપિકુંજરઃ|

સ|| કપિકુંજરઃ એવં બહુવિથં દુઃખં મુહુઃ મનસા ધારયન્ તદા શોકસ્ય પારં નાધ્યગચ્છત્||

||Sloka meanings||

બહુવિધં દુઃખં -
many sorrows
એવં મનસા ધારયન્ -
having thought in his mind -
તદા શોકસ્ય પારં નાધ્યગચ્છત્ -
could not reach the other end of the ocean of grief.

||Sloka summary||

Thus the best of Vanaras having thought in many ways, holding his sorrow in the mind could not reach the other end of the ocean of grief. ||13.48||

||Sloka 13.49||

રાવણં વા વધિષ્યામિ દશગ્રીવં મહાબલમ્||13.49||
કામ મસ્તુ હૃતા સીતા પ્રત્યાચીર્ણં ભવિષ્યતિ|

સ|| દશગ્રીવં મહાબલં રાવણં વધિષ્યામિ | હૃતા સીતા કામમ્ અસ્તુ| પ્રત્યાચીર્ણમ્ ભવિષ્યતિ અપિ||

Rama Tika says - તતઃ શોકકાલે ધૈર્વવાન્ કપિકુઞ્જરઃ વિક્રમં યુદ્ધોત્સાહં આસાદ્ય પ્રાપ્ય વા અથવા રાવણં વધિષ્યામિ | નનુ રાવણ વધોઽપિ સીતાપ્રાપ્યભાવે તવ કિં પ્રયોજનં ઇતિ આહ - સીતા હૃતાઽસ્તુ પ્રત્યાચીર્ણમ્ વૈર નિર્યાતનં તુ કામં ભવિષ્યતિ ઇતિ ચિન્તયામાસેતિ શેષઃ | સાર્થ શ્લોક એકાન્વયી||

||Sloka meanings||

દશગ્રીવં મહાબલં રાવણં વધિષ્યામિ -
I will kill the ten headed Ravana
હૃતા સીતા કામમ્ અસ્તુ -
dead Sita's desire will be fulfilled
પ્રત્યાચીર્ણમ્ ભવિષ્યતિ અપિ -
That will be a fitting reply

||Sloka summary||

"I will kill the ten headed Ravana. Dead Sita's desire will be fulfilled. That will be a fitting reply." ||13.49||

||Sloka 13.50||

અથ વૈનં સમુત્ક્ષિપ્ય ઉપર્યુપરિ સાગરમ્||13.50||
રામાયોપહરિષ્યામિ પશું પશુપતેરિવ|

સ|| અથવા એનં સાગરં ઉપર્યુપરિ સમુત્ક્ષિપ્ય પશુપતેઃ પશું ઇવ રામાય ઉપહરિષ્યામિ||

||Sloka meanings||

અથવા એનં સાગરં ઉપર્યુપરિ સમુત્ક્ષિપ્ય -
or else carrying him across the ocean
પશુપતેઃ પશું ઇવ -
like a bull offered to Siva
રામાય ઉપહરિષ્યામિ -
offer him to Rama

||Sloka summary||

"Or else carrying him across the ocean I shall offer him to Rama like a bull offered to Siva." ||13.50||

||Sloka 13.51||

ઇતિ ચિંતાં સમાપન્નઃ સીતામનધિગમ્યતામ્||13.51||
ધ્યાનશોકપરીતાત્મા ચિંતયામાસ વાનરઃ|

સ|| વાનરઃ તાં સીતાં અનધિગમ્ય ઇતિ ચિંતાં સમાપન્નઃ ધ્યાનશોકપરીતાત્મા ચિંતયામાસ||

||Sloka meanings||

વાનરઃ તાં સીતાં અનધિગમ્ય -
વાનરુડુ સીતજાડનુ કનુગોનલેક
ઇતિ ચિંતાં સમાપન્નઃ - ચિંતા પરાયણુડૈ
ધ્યાનશોકપરીતાત્મા ચિંતયામાસ-
ચિંતવલન વચ્ચિન શોકમુ તો કૂડિન મનસ્સુતો આલોચિંચસાગેનુ

||Sloka summary||

"The Vanara unable to find Sita with a mind overcome with grief started again thinking further." ||13.51||

||Sloka 13.52||

યાવત્સીતાં હિ પશ્યામિ રામપત્નીં યશસ્વિનીમ્||13.52||
તાવ દેતાં પુરીં લંકાં વિચિનોમિ પુનઃ પુનઃ|

સ|| રામપત્નીં યશસ્વિનીં સીતાં યાવત્ પશ્યામિ તાવત્ એતાં લંકાં પુનઃ પુનઃ વિચિનોમિ હિ ||

||Sloka meanings||

યાવત્ રામપત્નીં યશસ્વિનીં સીતાં -
until Rama's wife famed Sita
પશ્યામિ તાવત્ - is seen by me
એતાં લંકાં પુનઃ પુનઃ વિચિનોમિ -
I will keep searching in Lanka again and again

||Sloka summary||

"Till I see Sita the famous wife of Rama I will keep searching in Lanka again and again." ||13.52||

||Sloka 13.53||

સંપાતિ વચનાચ્ચાપિ રામં યદ્યાનયા મહ્યમ્||13.53||
અપશ્યન્ રાઘવો ભાર્યાં નિર્દહેત્ સર્વ વાનરાન્|

સ|| સંપાતિ વચનાત્ અહં રામં આનયામિ યદિ રાઘવઃ ભાર્યાં અપશ્યન્ સર્વ વાનરાન્ નિર્દહેત્ ||

||Sloka meanings||

સંપાતિ વચનાત્ -
based on Samapati's words
અહં રામં આનયામિ યદિ -
If I had brought Rama
રાઘવઃ ભાર્યાં અપશ્યન્ -
Rama unable to see Sita
સર્વ વાનરાન્ નિર્દહેત્ -
would have burnt all Vanaras.

||Sloka summary||

"If I had brought Rama based on Samapati's words , unable to see Sita Rama would have burnt all Vanaras."||13.53||

||Sloka 13.54||

ઇહૈવ નિયતાહારો વત્સ્યામિ નિયતેંદ્રિયઃ||13.54||
ન મત્કૃતે વિનશ્યેયુઃ સર્વેતે નરવાનરાઃ|

સ|| નિયત આહરઃ નિયત ઇંદ્રિયઃ ઇહૈવ વત્સ્યામિ | મત્કૃતે તે નરવાનરાઃ ન વિનશ્યેયુઃ ||

||Sloka meanings||
નિયત આહરઃ નિયત ઇંદ્રિયઃ -
With limited food, controlling senses
ઇહૈવ વત્સ્યામિ -
I will stay here
મત્કૃતે તે નરવાનરાઃ -
for my fault those Naras and Vanaras
ન વિનશ્યેયુઃ - shall not perish.

||Sloka summary||

"With limited food, controlling my senses I will stay here. For my fault those Naras and Vanaras shall not perish."||11.54||

||Sloka 13.55||

અશોક વનિકાચેયં દૃશ્યતે યા મહાદ્રુમા||13.55||
ઇમાં અધિગમિષ્યામિ નહીયં વિચિતા મયા|

સ|| ઇયં મહાદ્રુમા અશોકવનિકા દૃશ્યતે ઇમાં મયા ન વિચિતાહિ |ઇમાં અધિગમિષ્યામિ || "

||Sloka meanings||

ઇયં મહાદ્રુમા અશોકવનિકા દૃશ્યતે -
this Ashoka grove is seen with tall trees
ઇમાં મયા ન વિચિતાહિ -
this has not been searched by me
ઇમાં અધિગમિષ્યામિ - I will go here

||Sloka summary||

"This Ashoka grove seen with tall trees has not been searched by me. I will go here."||13.55||

||Sloka 13.56||

વસૂન્ રુદ્રાં સ્તથાઽઽદિત્યાન્ અશ્વિનૌ મરુતોઽપિ ચ||13.56||
નમસ્કૃત્વા ગમિષ્યામિ રક્ષસાં શોકવર્થનઃ|

સ|| વસૂન્ રુદ્રાન્ તથા આદિત્યાન્ અશ્વિનૌ મરુતોપિ ચ નમસ્કૃત્વા રક્ષસાં શોકવર્ધનઃ ગમિષ્યામિ||

||Sloka meanings||

નમસ્કૃત્વા વસૂન્ રુદ્રાન્ તથા આદિત્યાન્ -
After offering salutations to Vasus, Rudras, Adityas,
અશ્વિનૌ મરુતોપિ ચ - as well as Ashwin and Maruts
રક્ષસાં શોકવર્ધનઃ ગમિષ્યામિ -
will proceed to increase the sorrow for the Rakshasas.

||Sloka summary||

"After offering salutations to Vasus, Rudras, Adityas, as well as Ashwin and Maruts, I will proceed to increase the sorrow for the Rakshasas."||13.56||

||Sloka 13.57||

જિત્વાતુ રાક્ષસાન્ સર્વાન્ ઇક્ષ્વાકુકુલનંદિનીમ્||57||
સંપ્રદાસ્યામિ રામાય યથા સિદ્ધિં તપસ્વિને|

સ|| સર્વાન્ રાક્ષસાન્ જિત્વા તુ તપસ્વિને સિદ્ધિં યથા ઇક્ષ્વાકુકુલનન્દિનીં રામાય સંપ્રદાસ્યામિ||

||Sloka meanings||

જિત્વાતુ રાક્ષસાન્ સર્વાન્ -
after defeating all Rakshasas
તપસ્વિને સિદ્ધિં યથા -
like fulfillment to the ascetic
ઇક્ષ્વાકુકુલનન્દિનીં રામાય સંપ્રદાસ્યામિ -
I will give delight of Ikshwakus to Rama

||Sloka summary||

"After defeating all Rakshasas, like fulfillment to the ascetic, I will give delight of Ikshwakus to Rama." ||13.57||

||Sloka 13.58||

સ મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા ચિંતાવગ્રથિતેંદ્રિયઃ|
ઉદતિષ્ટન્ મહાતેજા હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ||11.58||

સ|| મહાતેજાઃ મારુતાત્મજઃ સઃ હનુમાન્ ચિંતાવગ્રથિતેંદ્રિયઃ મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા ઉદતિષ્ઠન્ ||

||Sloka meanings||

મહાતેજાઃ મારુતાત્મજઃ સઃ હનુમાન્ -
Hanuman, the brilliant son of wind god
ચિંતાવગ્રથિતેંદ્રિયઃ -
with all senses overpowered by worries
મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા ઉદતિષ્ઠન્ -
having meditated for a moment got up

||Sloka summary||

"Thus with all senses overpowered by worries for a while Hanuman, the brilliant son of wind god having meditated for a moment got up." ||11.58||

મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા ઉદતિષ્ઠન્ - here we need to see Hanuma's action.

Not being successful in search for Sita, raising doubts if Sita is even alive, then pondering on the likely events if it is known that Sita is not alive, Hanuman is not disheartened.
He gathers himself for action to defeat Ravana ( which is another name for the mind ), or carry him off as a "Pasu" and drop him in front of Rama. Then the hero Hanuman , " ઉદતિષ્ઠન્ મહાતેજા " got up, having won the battle of the mind ,
deciding to go forward in the search for Sita.

That is the mark of Hanuman. He is ever focused on his ultimate goal whatever may be the impediments.

Poet is hinting that in the search of self also one comes across many obstacles, but the Sadhaka like Hanuman must get up and move forward.

||Sloka 13.59||

નમોઽસ્તુ રામાય સલક્ષ્મણાયૈ
દેવ્યૈ ચ તસ્યૈ જનકાત્મજાયૈ|
નમોsસ્તુ રુદ્રેંદ્રયમાનિલેભ્યો
નમોsસ્તુ ચંદ્રાર્ક મરુદ્ગણેભ્યઃ||13.59||

સ|| સ લક્ષ્મણાય રામાય નમઃ અસ્તુ| દેવ્યૈ તસ્યૈ જનકાત્મજાયૈ ચ | રુદ્ર ઇંદ્ર યમ અનિલઃ એતેભ્યો નમઃ અસ્તુ| ચન્દ્રાર્કમરુત્ ગણેભ્યઃ નમઃ અસ્તુ||

||Sloka meanings||

સ લક્ષ્મણાય રામાય નમઃ અસ્તુ -
Salutations to Rama along with Lakshmana
દેવ્યૈ તસ્યૈ જનકાત્મજાયૈ ચ -
Salutations to the divine lady the daughter of Janaka
રુદ્ર ઇંદ્ર યમ અનિલઃ એતેભ્યો નમઃ અસ્તુ-
Salutations to Rudra Indra Yama and Vayu
ચન્દ્રાર્કમરુત્ ગણેભ્યઃ નમઃ અસ્તુ -
Salutations to Sun Moon and Maruts.

||Sloka summary||

"Salutations to Rama along with Lakshmana. Salutations to the divine lady the daughter of Janaka. Salutations to Rudra Indra Yama and Vayu. Salutations to Sun Moon and Maruts." ||13.59||

Hanuma says Namah three times. This Sloka is considered by many as a very important prayer Sloka

Namah can be explained as follows:
'na'- Not ; 'mah'- mine
'namah' mean that which is not mine

Through these prayers uttering 'namah', before entering Ashoka grove in search of Sita, Hanuman makes it clear that, " I am not the doer. I am only the implement". This is an acknowledgement that for the success of the search Hanuma needs his blessings. Without his blessings nothing can happen . This prayer is an acknowledgement of that.

One more thought.

In the beginning of Sundarakanda, Sarga 1, we see Hanuman pray to Surya, Mahendra, Brahma and Vayu before taking the leap. Now this time before entering Ashoka grove,
Hanuman prays to Rama and Sita as well as Lakshmana before praying to many others. This is also in a way a hint of the divinity of Rama and Sita.

Here the poet is effectively saying, one who has the blessings of Bhagavan or the blessings of mother Goddess, will be able realize 'Self'. And through that he or she also realizes Bhagavan.

Praying is a way to achieve a clear mind. A clear mind free of attachments is a first step in the realization of 'Self'.

Hanuman in praying to all the gods followed the rule of achieving spiritual realization through the process of praying. Praying could be to any form of Supreme one for attaining the Supreme one.

While jumping across the ocean from the Mahendra Mountain, Hanuman prayed to the Sun, Mahendra and others gods , Hanuman did not use the word "namah".
Here in his prayer Hanuman uses the word "namah" three times.

In these prayers we virtually hear Hanuman saying to himself, "Rama is Vishnu , and Sita is his consort Lakshmi. Lakshmi never leaves the side of her consort. To teach the Jiva, Sita is acting as though she is captive of 'Ravana'. How can I be the one to find Sita in this search . This is only my mental mirage. One cannot find Sita in this search on his own. He needs the blessing of the God or Goddess to find her. It is her own wish to be found that will make one find her. Not otherwise." That is indeed the substance of the thoughts behind these prayers by Hanuman

With this spirit we see that Hanuman is finally able to see Sita.

Saying "નમોસ્તુ દેવ્યૈ જનકાત્મજાયૈ", Hanuman explicitly acknowledges, Sita is the form of Lakshmi, the consort of Vishnu. And Rama is the form of "Vishnu". Only with their blessings can he succeed in his search.

The word "Devi" also means 'the illuminating one', illuminating others, as well as illuminating Self. Sita is called "janakaatmaja", the one who made herself seen by Janaka.

It as though Hanuman is saying to the invisible Sita, " O Devi, it was not as though Janaka was tilling the soil in search of you or to find you. You made yourself visible to be found by him. O Devi It is futile to think that I am searching for you or that I can find you. You have to oblige me by making yourself visible. "

That is the spirit of saying "નમોસ્તુ દેવ્યૈ જનકાત્મજાયૈ" .

Thus having prayed to Sita, Hanuman moves forward to enter Ashoka grove.

||Sloka 13.60||

સતેભ્યસ્તુ નમસ્કૃત્ય સુગ્રીવાયચ મારુતિઃ|| 13.60||
દિશસ્સર્વા સ્સમાલોક્ય હ્યશોકવનિકાં પ્રતિ |

સ|| સઃ મારુતિઃ તેભ્યઃ નમસ્કૃત્ય સુગ્રીવાય ચ સર્વાઃ દિશાઃ સમાલોખ્ય અશોકવનિકામ્ પ્રતિ ||

||Sloka meanings||

સઃ મારુતિઃ તેભ્યઃ નમસ્કૃત્ય -
That Maruti having offered salutations to all
સુગ્રીવાય ચ -
including Sugriva,
સર્વાઃ દિશાઃ સમાલોખ્ય -
looking in all directions
અશોકવનિકામ્ પ્રતિ - moved towards the Ashoka grove

||Sloka summary||

"That Maruti having offered salutations to all, including Sugriva, then looking in all directions moved towards the Ashoka grove."|| 13.60||

||Sloka 13.61||

સ ગત્વા મનસા પૂર્વ મશોકવનિકાં શુભામ્||13.61||
ઉત્તરં ચિંતયામાસ વાનરો મારુતાત્મજઃ|

સ|| મારુતાત્મજઃ સઃ વાનરઃ મનસા પૂર્વં શુભાં અશોકવનિકામ્ ગત્વા ઉત્તરં ચિન્તયામાસ||

||Sloka meanings||

મારુતાત્મજઃ સઃ વાનરઃ -
that Vanara ,the son of wind god,
મનસા પૂર્વં શુભાં અશોકવનિકામ્ ગત્વા-
having mentally entered the auspicious looking Ashoka grove
ઉત્તરં ચિન્તયામાસ -
started thinking about further tasks

||Sloka summary||

That Vanara ,the son of wind god, having mentally entered the auspicious looking Ashoka grove started thinking. ||13.61||

||Sloka 13.62||

ધ્રુવં તુ રક્ષોબહુળા ભવિષ્યતિ વનાકુલા||13.62||
અશોકવનિકા પુણ્યા સર્વસંસ્કારસંસ્કૃતા|

સ|| વનાકુલા સર્વસંસ્કારસંસ્કૃતા પુણ્યા અશોકવનિકા ધૃવં રક્ષો બહુળા ભવિષ્યતિ||

ગોવિન્દરાજા ટીકાલો- ધ્રુવમ્ ઇતિ| રક્ષો બહુળા વનાકુલા જલાવૃતા દ્રુમષણ્ડમણ્ડિતા વા સર્વ સંસ્કારૈઃ કર્ષણ તૃણનિરસનાદિભિઃ સંસ્કૃતા કૃત અતિશયાધાના અશોકવનિકા ધૃવં ચિન્ત્યા ભવિષ્યતિ અવશ્યં અન્વેષણીય ભવેત્ ઇત્યર્થઃ|

||Sloka meanings|

વનાકુલા સર્વસંસ્કારસંસ્કૃતા -
with many trees carefully tended
પુણ્યા અશોકવનિકા - Ashoka grove with
ધૃવં રક્ષો બહુળા ભવિષ્યતિ -
surely guarded by many Rakshasas

||Sloka summary||

This sacred Ashoka grove with many trees , surely guarded by many Rakshasas is carefully tended.||13.62||

||Sloka 13.63, 64||

રક્ષિણ શ્ચાત્ર વિહિતા નૂનં રક્ષંતિ પાદપાન્ ||13.63||
ભગવાનપિ સર્વાત્મા નાતિક્ષોભં પ્રવાતિ વૈ|
સંક્ષિપ્તોઽયમ્ મયાઽઽત્મા ચ રામાર્થે રાવણસ્ય ચ ||13.64||

સ|| અત્ર વિહિતાઃ રક્ષિણશ્ચ પાદપાન્ નૂનં રક્ષન્તિ સર્વાત્મા ભગવાનપિ નાતિક્ષોભં પ્રાવાતિવૈ મયા રામાર્થે રાવણસ્ય ચ અયં અત્મા સંક્ષિપ્તઃ||

||Sloka meanings||

અત્ર વિહિતાઃ રક્ષિણશ્ચ -
Rakshasa guards posted here
પાદપાન્ નૂનં રક્ષન્તિ -
are surely protecting the trees
સર્વાત્મા ભગવાનપિ નાતિક્ષોભં પ્રાવાતિવૈ -
Divinity also not blowing violently
મયા રામાર્થે રાવણસ્ય ચ -
in the interest of Rama's desire as well as for protecting myself from Ravana
અયં અત્મા સંક્ષિપ્તઃ -
made myself small

||Sloka summary||

"The Rakshasa guards posted here are protecting the trees. Divinity also not blowing violently. I have in the interest of Rama's desire as well as for protecting myself from Ravana made myself small." ||13.63,64||

||Sloka 13.65,66,67||

સિદ્ધિં મે સંવિધાસ્યંતિ દેવાસ્સર્ષિગણાસ્ત્વિહ|
બ્રહ્મા સ્વયંભૂર્ભગવાન્ દેવાશ્ચૈવ દિશંતુમે ||13.65||
સિદ્ધિમગ્નિશ્ચ વાયુશ્ચ પુરુહૂતશ્ચ વજ્રભૃત્|
વરુણઃ પાશહસ્તશ્ચ સોમાદિત્યૌ તથૈવ ચ ||13.66||
અશ્વિનૌ ચ મહાત્માનૌ મરુતઃ શર્વ એવચ|
સિદ્ધિં સર્વાણિ ભૂતાનિ ભૂતાનાં ચૈવ યઃ પ્રભુઃ|
દાસ્યંતિ મમયે ચાન્યે હ્યદૃષ્ટાઃ પથિ ગોચરાઃ||13.67||

સ|| સ ઋષિગણાઃ દેવાઃ ઇહ મે સિદ્ધિં સંવિધાસ્યન્તિ |સ્વયંભૂઃ ભગવાન્ બ્રહ્મા દેવાશ્ચૈવ અગ્નિશ્ચ વાયુશ્ચ વજ્રભૂત્ પુરુહૂતશ્ચ પાશહસ્તઃ વરુણશ્ચ સોમાદિત્યૌ મહાત્માનૌ અશ્વિનૌ મરુતઃ સર્વએવ ચ મે સિદ્ધિં દિશન્તુ | સર્વાણિ ભૂતાન્ યઃ ભૂતાનામ્ પ્રભુઃ અન્યે યે અદૃષ્ટાઃ પથિ ગોચરાઃ મમ સિદ્ધિં દાસ્યન્તિ||

||Sloka meanings||

સ ઋષિગણાઃ દેવાઃ ઇહ -
May gods here along with all the legions of Rishis
મે સિદ્ધિં સંવિધાસ્યન્તિ - give me success.
સ્વયંભૂઃ ભગવાન્ બ્રહ્મા દેવાશ્ચૈવ -
may Svayambhu Brahma, Devas
અગ્નિશ્ચ વાયુશ્ચ વજ્રભૂત્ પુરુહૂતશ્ચ-
Agni, Vayu , Indra who is invoked in all sacrifices
પાશહસ્તઃ વરુણશ્ચ- the one holding Pasa, Varuna
સોમાદિત્યૌ મહાત્માનૌ અશ્વિનૌ - Soma, Aditya, the two great Aswins
મરુતઃ સર્વએવ ચ - Maruts all of them
મે સિદ્ધિં દિશન્તુ- give me success
સર્વાણિ ભૂતાન્ યઃ ભૂતાનામ્ પ્રભુઃ -
May the Lords of all beings and quarters
અન્યે યે અદૃષ્ટાઃ પથિ ગોચરાઃ - May those whom I could not see also
મમ સિદ્ધિં દાસ્યન્તિ - bring me success.

||Sloka summary||

May gods here along with all the legions of Rishis give me success. May the Svayambhu Brahma, Devas , Agni, Vayu , Indra who is invoked in all sacrifices, the one holding Pasa, Varuna, Soma, Aditya, the two great Aswins, Marut all of them give me success. May the Lords of all beings and quarters help me to succeed. May those whom I could not see also bring me success.||13.65-67||

||Sloka 13.68||

તદુન્નસં પાંડુરદંતમવ્રણમ્
શુચિસ્મિતં પદ્મપલાશ લોચનમ્|
દ્રક્ષે તદાર્યાવદનં કદાન્વહં
પ્રસન્ન તારાધિપતુલ્ય દર્શનમ્||13.68||

સ|| ઉન્નસં પાણ્ડુરદંતં અવ્રણં શુચિસ્મિતં પદ્મપલાસલોચનં પ્રસન્નતારાધિપતુલ્ય દર્શનં તત્ તદાર્યાવદનં અહં કદા દ્રક્ષ્યે નુ ||

||Sloka meanings||

ઉન્નસં પાણ્ડુરદંતં -
that noble lady with high nose, white teeth
અવ્રણં શુચિસ્મિતં પદ્મપલાસલોચનં -
with pleasing smile, with eyes like lotus petals,
પ્રસન્નતારાધિપતુલ્ય દર્શનં - who appears like a pleasant moon
તત્ તદાર્યાવદનં - that beautiful face of the noble lady
અહં કદા દ્રક્ષ્યે નુ - when will I see her

||Sloka summary||

"That noble lady with high nose, white teeth, with pleasing smile, with eyes like lotus petals, who appears like a pleasant moon, that beautiful face of the noble lady when will I see her?" ||13.68||

||Sloka 13.69||

ક્ષુદ્રેણ પાપેન નૃશંસકર્મણા
સુદારુણાલંકૃત વેષધારિણા|
બલાભિભૂતા હ્યબલા તપસ્વિની
કથં નુ મે દૃષ્ટિપથેઽદ્ય સા ભવેત્ ||13.69||

સ|| ક્ષુદ્રેણ પાપેન નૃશંસકર્મણા સુદારુણાલંકૃત વેષધારિણા બલાભિભૂતા તપસ્વિની સા અબલા અદ્ય મે દૃષ્ટિપથે કથં ભવેત્ નુ||

||Sloka meanings||

ક્ષુદ્રેણ પાપેન નૃશંસકર્મણા - a mean sinner , a man of cruel deeds,
સુદારુણાલંકૃત વેષધારિણા - endowed with dreadful look
બલાભિભૂતા સા અબલા તપસ્વિની -
frail gentle and suffering lady who was abducted
મે દૃષ્ટિપથે - come in the range of my view
અદ્ય કથં ભવેત્ નુ - how it will happen today?

||Sloka summary||

"The frail gentle and suffering lady abducted by a mean sinner , a man of cruel deeds, endowed with dreadful look , how will I see her today ?" ||13.69||

This is the last Sloka of the thirteenth Sarga.

The highlight of this Sarga is the intense mental struggle of Hanuma

This intense mental struggle is representative of another parallel. It is the struggle in the Manomaya Kosa to overcome the mind which runs in many ways, unable to distinguish body and the 'Self'

Not being successful in search for Sita, raising doubts if Sita is even alive, then pondering on the likely events if it is known that Sita is not alive, Hanuman is not disheartened.
He gathers himself for action to defeat Ravana ( which is another name for the mind ), or carry him off as a "Pasu" and drop him in front of Rama. Then the hero Hanuman , " ઉદતિષ્ઠન્ મહાતેજા " got up, having won the battle of the mind ,
deciding to go forward in the search for Sita.

This time he starts with prayers for success. The prayers are indicative of the thoughts that success is not based on his own capabilities but the blessings of the Supreme being ".

A thought that springs in these prayers. That is the realization of Hanuman that it is the blessings of the almighty that will lead him to success. This realization of the truth makes us also see that Hanuman is in that Vijnyana Kosa or the sheath of Gnyana , the ultimate truth.

So this can be seen as the sheath of Vijnyana

When Hanuman himself is seen as repository of Jnyana,
saying Hanuman realized the truth now would seem incongruous. But then Hanuman had all that ability to cross the ocean . But it is only after the prodding of Jambavan that Hanuman realized his capability and undertook the journey. It is true that Hanuman is also powerhouse of knowledge, but the raging storm of the consequences of his inability to find Sita made him realize the need to seek the blessing of the Supreme being for success of his mission.

Realizing that need is realization of Truth.

The prayers are the result of that realization.

That is the story of Hanuman in "Vijnyana maya Kosa or the Sheath of Knowledge.


ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે આદિકાવ્યે વાલ્મીકીયે
ચતુર્વિંશત્ સહસ્રિકાયાં સંહિતાયામ્
શ્રીમત્સુંદરકાંડે ત્રયોદશસ્સર્ગઃ||

ઈ વિધમુગા વાલ્મીકિ રામાયણમુલો સુંદરકાંડલો પદમૂડવ સર્ગ સમાપ્તમુ.

||ઓમ્ તત્ સત્||

||om tat sat||

updated 23/10/2022 0555